Yrða

búa

sagnorð
bjó, 2nd bjótt, bjóst; bjoggu, bjöggu, and bjuggu, or even buggu; búit, búið, and (rarely) búð; búinn; bjöggi, byggi or bjyggi; bý; búm, búum: forms býsk or býst, bjósk or bjóst, bjöggusk, búisk, : forms with suffixed negative bjó-at, 3. 39: an obsolete bjoggi = bjó, ix. 440 (in a verse); bjöggisk = bjósk, 118. [Búa is originally a reduplicated and contracted verb answering to búan, of which the may have been baibau: by bûan renders οικειν, κατοικειν; bûan = habitare; bauen; and bo. The distinguishes between the strong and originally verb búa, and the transit. and weak byggja, : búa seems to be kindred to φύω, εφυσα ( bhû, bhavâmi, fui); byggja to făcio, Swed.-Dan. bygga, and to ‘big,’ to build; aedificare, nidificare: again, the coincidence in sense with the οικος, οικειν, vicus, is no less striking, the references bú above. Búa, as a root word, is one of the most interesting words in the tongues; bú, bær, bygg, bygð, byggja, , all belong to this family: it survives in the word to ‘big,’ in the bauen (to till), and possibly (v. above) in the auxiliary verb ‘to be.’]
A. NEUTER, to live, abide, dwell, = οικειν, habitare; sú synd sem í mér býr, Rom. vii. 17, 20; í mér, þat er í mínu holdi, býr ekki gott, 18; hann sem býr í ljósinu, 1 Tim. vi. 16; fyrir Heilagan Anda sem í oss býr, 2 Tim. i. 14; Látið Christs orð ríkulega búa meðal yðar, Col. iii. 16; þá trú … sem áðr fyr bjó í þinni ömmu Loide, 2 Tim. i. 5; þat hit góða sem í oss býr, 14; hann sem býr í ljósinu, þar einginn kann til að komast, 1 Tim. vi. 16; hence íbúð, living in, ; in many of those passages some of use byggja, but búa suits better: of a temporary abode, hann bjó í tjöldum, he abode in tents, x. 413.
2. a term; þeir bjuggu þar um nóttina, they stayed, cast anchor during the night, vii. 3: on board ship, to have one’s berth, sá maðr bjó á skipi næst Haraldi er hét Loðinn, 166; engi maðr skyldi búa á þessu skipi yngri en tvítugr, x. 321.3. to live together as man and wife; henni hagar að b. við hann, 1 Cor. vii. 12; hagar honum hjá henni að b., 13; b. með húsfrú sinni, 47; b. við; Helgi prestr bjó við konu þá, er Þórdís hét (of concubinage), i. 141; but búa saman, of wedded life, 134.4. b. fyrir, to be present in the place: at Selþórir muni fyrir b. í hverju holti, iv. 260: , sjór ok skúgr bjoggusk í grend, 202, Baruch.5. (v. bú) to have a household, cattle, sheep, and milk; hence búandi, bóndi, bær, and bú; búa við málnytu (milk), ok hafa kýr ok ær at búi, 236, i. 168, 335; b. búi (), 153, 90; búa búi sínu, to ‘big ane’s ain biggin,’ have one’s own homestead.
β. , meðan þú vilt b., so long as thou wilt keep bouse, 9; b. vel, illa, to be a good (bad) housekeeper; vænt er að kunna vel að búa, 3. 1; Salomon kóngur kunni að b., 100; fara að b., to begin housekeeping, 2. 6; b. á jörðu, to keep a farm, gefa þeim óðul sín er á bjoggu, i. 21.γ. búa á …, at …, i …, with the name of the place added, to live at or in a place; hann bjó á Velli (the farm) á Rangárvöllum (the county), 1; Höskuldr bjó á Höskuldstöðum, 2: hann bjó at Varmalæk, 22; hann bjó undir Felli, 16; Gunnarr bjó at Hlíðarenda, 29; Njáll bjó at Bergþórshváli, 30, 38, 147, 162, 164, 173, 174, 213, 39–41, and in numberless passages; , , , , , Ísl. ii, (very ): also b. í brjósti, skapi, huga e-m, to be, dwell in one’s mind, with the notion of rooted conviction or determination, þess hins mikla áhuga, er þér býr í brjósti, iv. 80; því er mér hefir lengi í skapi búit, 78; ekki muntu leynask fyrir mér, veit ek hvat í býr skapinu, 16.
II. and with ; b. um e-t, or b. yfir e-u, almost in an uncanny sense, to brood over hidden schemes, designs, resentment, or the like; búa um hverfan hug, to be of a fickle mind, 3. 39; b. eigi um heilt, to brood over something against one, to be insincere, xi. 365; b. um skoll, to brood over some deceit, id.; b. um grun, to be suspicious, ii. 87: in good sense, b. um eitt lunderni, to be of one mind, 17; b. um þrek, hug, to have a bold heart, : b. í or undir e-u, to be at the bottom of a thing; en í þessu vináttu merki bjoggu enn fleiri hlutir, 125; mart býr í þokunni (a proverb), many things bide in the mist; en þat b. mest undir ferð Áka, at …, xi. 45; þóttusk eigi vita hvat undir myndi b., 62: b. yfir e-u, to brood over something, conceal; (ormrinn) bjó yfir eitri, the snake was venomous, vi. 351: the saying, lítill búkr býr yfir miklu viti, little bulk hides mickle wit, ; b. yfir flærð ok vélum, to brood over falsehood and deceit, id.; b. yfir brögðum, i. 290: b. undir, við e-t, to live under or with a thing, to bide, put up with; eiga undir slíkum ofsa at b., to have to put up with such insolence, xi. 248; at hart mun þykkja undir at b., 90, 101; ok mun eigi við þat mega b., it will be too hard to bide, 164; því at bændr máttu eigi við hitt b., xi. 224.III. in a half active sense; b. at e-u, or b. e-u (with ), to treat; þeir höfðu spurt hvern veg Þórólfr hafði búit at herbergjum þeirra, how had used their premises, 85; þeir bjoggu búi sem þeim líkaði (where with ), they treated it recklessly, i. 544; Haraldr jarl fór til bús Sveins, ok bjó þá heldr úspakliga kornum hans, 424 (in all passages in bad sense): búa vel saman, to live well together, be friendly, xi. 312; hence sam-búð, living together; b. við e-n, to treat one so and so; sárt býr þú við mik, Þóra, thou treatest me sorely, vii. 203.
B. ACTIVE, to make ready: the sense and form here reminds one of the ποιειν: [this sense is much used in Old , the bone, boon, or boun, ready, (‘boun to go,’ Chaucer, ); in later ‘boun’ was corrupted into ‘bound,’ in such phrases as bound for a port, : from this part, the ballad writers formed a fresh verb, to boun, ‘busk ye, boun ye;’ ‘busk’ is a remnant of the old reflex, búask, see Dasent, Burnt Njal, xvi. note, and below III.]
I. to make ready, ‘boun,’ for a journey; b. ferð, för sína; and as a term, b. skip, to make ready for sea; bjoggu þeir ferð sína, ix. 453; en er þeir vóru búnir, 122; ok vóru þá mjök brott búnir, they were ‘boun’ for sea, vii. 101; bjó hann skip sitt, 128; en skip er brotið, svá at eigi er í för búanda á því sumri, ship unfit to go to sea, i. 92; b. sik til göngu, to be ‘boun’ for a walk, 46; b. sik at keyra, to make one ready for …, 91.
β. as a law term, b. sök, mál, or adding til, b. til sök, mál á hendr e-m, to take out a summons against one, begin a lawsuit; b. mál í dóm, of the preliminaries to a lawsuit, hence málatilbúningr, in numberless cases in the Grágás and Sagas.γ. generally to prepare, make; b. smyrsl, to make ointments, 82.2. = Old to boun, to dress, equip; b. sik, to dress; svá búinn, so dressed, xi. 272; hence búningr, dress (); vel búinn, well-dressed, 3, Ísl. ii. 434; spari-búinn, in holiday dress; illa búinn, ill-dressed; síðan bjó hon hana sem hon kunni, she dressed her as well as she could, 258; b. beð, rekkjur, to make a bed, 236; b. upp hvílur, id., 168; b. öndvegi, hús, to make a high seat, dress a house for a feast, 175, (hús-búnaðr, hús-búningr, tapestry); búa borð, to dress the table, (borð búnaðr, table-service); b. stofu, iv. 75.
β. búa til veizlu, to make ‘boun’ (prepare) for a feast, 38, vii. 307; b. til seyðis, to make the fire ‘boun’ for cooking, 199; b. til vetrsetu, to make ‘boun’ for a winter abode, x. 42; til-búa, and fyrir-b., to prepare; eg fer héðan að til-b. yðr stað, John xiv. 3; eignizt það ríki sem yðr var til-búið frá upphafi veraldar, Matth. xxv. 34.γ. b. um e-t, in use with the notion of packing up, to make into a bundle, of parcels, letters, ; hence um-búningr and um-búðir, a packing, packing-cover; b. um rúm, hvílu, to make a bed; búa um e-n, to make one’s bed; var búið um þá Þórodd í seti, ok lögðusk þeir til svefns, ’s bed was made on the benches, and they went to sleep, 153; skaltú nú sjá hvar vit leggumk niðr, ok hversu ek bý um okkr (of the dying Njal), 701; er mér sagt at hann hafi illa um búit, of a dead body, 51; þeir höfðu (svá) um sik búit (they had covered themselves so) at þá mátti eigi sjá, 261; kváðu nú Guðrúnu eiga at búa um rauða skör Bolla, said that G. would have to comb B.’s (her husband’s) bloody head, 244; búa svá um at aldri mátti vökna, pack it up so that it cannot get wet, vii. 225; Þórólfr lét setja upp skip ok um búa, he had the ship laid up and fenced it round (for the winter), 199; b. um andvirki, to fence and thatch bay-ricks, ii. 335: to manage, preserve a thing, ix. 52; aumlega búinn, in a piteous state, 115.
3. to ornament, with metals or artificial work of any kind, of clothes laced with gold; kyrtill hlaðbúinn, Ísl. ii. 434, 48, 129: of gloves, 84: of a belt with stones or artificial work, xi. 271: of a drinking-horn, (Fr.); but of a weapon, sword, or the like, enamelled with gold or silver (gull-búinn, silfr-búinn); búin gulli ok silfri, i. 15; búinn knífr, xi. 271; vápn búit mjök, much ornamented, ii. 255, iv. 77, 130, 226, 228.
β. , búinn at e-u, or vel búinn, endowed with, well endowed; at flestum í þróttum vel búinn, 61, x. 295; at auð vel búinn, wealthy, 410; vel búinn at hreysti ok allri atgörvi, 82; bezt at viti búinn, xi. 51.
II. particular use of the pass, ‘boun,’ ready, willing; margir munu búnir at kaupa, ready, willing to buy, vi. 218; hann kvaðsk þess fyrir löngu búinn, 66, iii. 123; nefna vátta at þeir eru búnir (ready) at leysa kvið þann af hendi, i. 54; vóru allir til þess búnir, xi. 360: , engir menn sýna sik búnari (more willing) til liðveizlu, i. 103: the phrase, vera boðinn og búinn til e-s, vide bjóða VI: denoting fitted, adapted, ek em gamall, ok lítt b. at (little fit to) hefna sona minna, 200; þótt ek sé verr til b. en hann fyrir vanheilsu sakir, vii. 275; eiga við búið ( vera við búinn), to keep oneself ready, to be on one’s guard, i. 537.
2. on the point of doing, about to do so and so; hann var búinn til falls, he was just about to tumble, x. 314; en áðr þeir kómu var búið til hins mesta váða, ix. 444,
β. búið is used almost adverbially, on the point of, just about to; ok búið við skipbroti, Ísl. ii. 245; búið við váða miklum, ix. 310; sagði at þá var búit við geig mikinn með þeim feðgum, 158: this is rare and obsolete in usage; and the now say, liggja við mér lá við að detta, where an old writer would have said, ek var búinn at detta; the sense would else be ambiguous, as búinn, vera búinn, in usage means to have done; ég er búinn að eta, I have done eating; vera búinn að e-u (a work, business of any kind), to have done with it; also , eg er búinn, I have done; thus vera b. að kaupa, fyrir löngu b., b. at græða, leysa, , in sense means to have done, done long ago; only by adding við, til (vera við búinn, til búinn) the resumes its old sense: on the other hand, búinn in the sense of having done hardly ever occurs in old writers.γ. búð (búið) is even used adverbially = may be, may happen; with with or without ‘at,’ búð, svá sé til ætlað, may be, it will come so to happen, 114; búð, dragi til þess sem vera vill, 185; búð, eigi fari fjarri því sem þú gazt til, id., Johns. 508, note c; búð, svá þykki sem ek grípa gulli við þá, 9, note 3; búð, eigi hendi hann slík úgipta annat sinn, 42; búð, ek láta annars víti at varnaði verða, 106; búð, vér þurfim enn hlífanna, ii. 137 (vellum ; um ríð, , quite without sense), also 27 new : in usage it is to say, það er búið, vel búið, albúið, , it is likely, most likely that …δ. svá búit, adverbially, and as if one word, as matters stand, or even at present, as yet; eigi mun hlýða svá búit, it will not do ‘so done,’ something else must be done, 507; eigi munu þér fá at unnit svá búið, not as yet, vii. 270; stendr þar nú svá búit ( unchanged), um hríð, xi. 81; en berjask eigi svo búit, not fight as yet, 229; segja Eyjólfi til svá búins, they tell Eyolf the state of things, that nothing had been done, 41; þeir skildu við svá búit; þeir lögðu frá við svá búið, implying ‘vain effort,’ ‘unverrichteter Sache,’ Ísl. ii, i. 340: at svá búnu, adverbially, as yet, at present; hann kvaðsk eigi fýsask til Íslands at svá búnu, 123, xi. 131; þenna draum segjum vér engum manni at svá búnu, this dream we will not tell to anybody as yet, 212; en at svá búnu tjár ekki, i. 364.
III. to ‘boun’ or ‘busk’ oneself, make oneself ready, equip oneself; gengu menn þá á skip sín, ok bjoggusk sem hvatligast, v. 15: adding the infinitive of a verb as predicate, bjósk hann at fara norðr til Þrandheims, 18; or , where búask thus denotes the act itself, nú býsk hann út til Íslands, he ‘busked’ him to go …, 10; bjoggusk þeir fóstbræðr í hernað, they went on a free-booting trip, 31; seg Agli at þeir búisk þaðan fimmtán, 94: or adding another verb denoting the act, in the same tense, bjósk Haraldr konungr úr Þrándheimi með skipaliði, ok fór suðr á Mæri, he ‘busked’ him … and went south, 7; the journey added in , búask ferðar sinnar, i. 3; búask menn ferða sinna, 177.
β. denoting intention, hidden or not put into action; fór sá kurr, at Skúli byggisk á land upp, ix. 483.2. to prepare for a thing; búask við boði, veizlu, , 10, 10; b. (vel, kristilega) við dauða sínum, andláti sínu, () to prepare for one’s death, 80, i. 74; búask við vetri, to provide for the winter, get store in, xi. 415; b. við úfriði, vii. 23.
β. to be on one’s guard, take steps to prevent a thing; nú ríða hér úvinir þínir at þér; skaltu svá við búask, be sure of that, make up thy mind, 264; bústu svá við, skal hann kveða, at …, ii. 244.γ. such phrases as, búask um = búa um sik, to make one’s own bed, encamp, make oneself comfortable, 259; tjölduðu búðir ok bjöggusk vel um, 219; var hörð veðrátta, svá at ekki mátti úti um búask, x. 13. 348; in the last passage the verb is deponent.
3. , b. við e-u, to expect, in usage; in phrases, það er ekki við að búast, it cannot be expected; búast við e-m, to expect a guest, or the like.
β. to intend, think about; eg býst við að koma, I hope to come; eg bjóst aldrei við því, I never hoped for that, it never entered my mind, and in numberless cases.
4. passive (very rare and not classical); um kveldit er matr bjósk = er var búinn, ix. 364.
Skammstafanir og tilvitnanir
  • pret.þátíð (e. preterite)
  • sing.eintala (e. singular)
  • pers.person.
  • mod.modern.
  • plur.fleirtala (e. plural)
  • sup.sagnbót (e. supine)
  • contr.contracted.
  • part.lýsingarháttur (e. participle)
  • subj.viðtengingarháttur (e. subjunctive)
  • pres.nútíð (e. present)
  • indic.framsöguháttur (e. indicative)
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • reflex.reflexive.
  • etc.et cetera.
  • poët.poetically.
  • Goth.Gothic.
  • Ulf.Ulfilas.
  • Gr.Greek.
  • Hel.Heliand.
  • Germ.German.
  • Swed.Swedish.
  • Dan.Danish.
  • Icel.Iceland, Icelander, Icelanders, Icelandic.
  • neut.hvorugkyn (e. neuter)
  • redupl.reduplicative.
  • q. v.quod vide.
  • cp.compare.
  • Sansk.Sanskrit.
  • Lat.Latin.
  • Scot.Scottish.
  • North. E.Northern English.
  • i. e.id est.
  • s. v.sub voce.
  • Scandin.Scandinavia, Scandinavian.
  • Edd.edition, editions, edited.
  • naut.nautical.
  • recipr.reciprocally.
  • esp.especially.
  • dat.þágufall (e. dative)
  • absol.absolute, absolutely.
  • freq.frequent, frequently.
  • metaph.metaphorical, metaphorically.
  • prepp.forsetning (e. preposition)
  • Engl.English.
  • pref.preface.
  • compar.miðstig (e. comparative)
  • allit.alliteration, alliterative.
  • v. l.varia lectio.
  • e. g.exempli gratia.
  • Ed.edition, editions, edited.
  • MSS.manuscript, manuscripts.
  • proncd.pronounced.
  • temp.temporal.
  • viz.namely.
  • ellipt.elliptical, elliptically.
  • gen.eignarfall (e. genitive)
  • eccl.ecclesiastical.
  • m.karlkyn (e. masculine)
  • Skv.Sigurðar-kviða. (A. II.)
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Hom.Homiliu-bók. (F. II.)
  • N. T.New Testament.
  • Stj.Stjórn. (F. I.)
  • Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
  • K. Á.Kristinn-réttr Árna biskups. (B. III.)
  • SkáldaSkálda. (H. I.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • K. Þ. K.Kristinn-réttr Þorláks ok Ketils = Kristinna-laga-þáttr. (B. I.)
  • Hrafn.Hrafnkels saga. (D. II.)
  • Bb.Búnaðar-bálkr.
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Lv.Ljósvetninga saga. (D. II.)
  • Jb.Jóns-bók. (B. III.)
  • Lex. Poët.Lexicon Poëticum by Sveinbjörn Egilsson, 1860.
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Al.Alexanders saga. (G. I.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • Th.Theophilus. (F. III.)
  • Orkn.Orkneyinga saga. (E. II.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • Finnb.Finnboga saga. (D. V.)
  • Vm.Vilkins-máldagi. (J. I.)
  • B. K.Björgynjar Kálfskinn. (J. II.)
  • D. N.Diplomatarium Norvagicum. (J. II.)
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Korm.Kormaks saga. (D. II.)
  • Fs.Forn-sögur. (D. II.)