Yrða

ráða

sagnorð
ræð, ræðr, ræð; ráðum, ráðit, ráða; réð, 2nd rétt, réttu, rhymed with hætta, vi. (in a verse); réðst, réðu; réði; imper. ráð, ráddú; ráðinn; a middle form ráðumk, 113; a weak réði occurs in the poem 35 (ótrauðr á haf réði), and in prose, i. 223, and is in usage (eg réði honum að bíða … hann réði því ekki): [a word common to all languages; ræðan; Old rede and read; rathen; raade; the has rêdan, but it is rarely used in ]
A. To advise, counsel, with of the thing and of the person; ráða e-m e-t, réðu vinir hans honum þat, at hann berðisk eigi við þik, 33; réðu honum þat allir at samna liði. 9; ráða e-m ráð, to give one counsel, 1; ráðumk þér, 113 ; þat ræð ek þér, 22 , 61; makligr ertú þeirra, segir Njáll, ok réð honum ráðin, 71; ráð er þér ráðit, 21; ráða e-m heilræði, 85.
2. to consult; ráða ráðum sínum, to hold a conference, 26, vii. 259; vóru opt á tali ok ráða-stefnu ok réðu landráðum, i. 52.3. to devise; þá menn er konu hafa numit eða þat hafa ráðit, i. 354, 14.4. to fix, decide, determine, resolve, with ; ek hefi áðr ráðit brúðlaup mitt, 4; ráða samband, 14; ráða atför við Gunnar, 1, 7; réðu þeir þat þá með sér, 93; hefi ek ráðit honum kvánfang, 151; siðan réð Gunnarr utanferð sína með honum, 41, cp ii. 168; ráða e-m ró, 55:—ráða e-t af, to form a decision, 337; en af verðr at ráða nokkut ór hverju vandræði, 39:—ráða e-t við sik, to make up one’s mind; hvárt hann vildi þar vera eða fara til Íslands, hann kvaðsk eigi þat hafa ráðit við sik, 123:—ráða um e-t, to deliberate; hann gaf jarli orlof at ráða um þetta kjör við menn sína, 97:—ráða e-t (or e-u) til staðar, to settle, fix definitely, ii. 78, 178:—ráða ór, ráða ór e-u, to find an expedient, solve a difficulty, 177. 54, 180.5. to hire, take into service; ráða skipverja, vi. 238; réð Hallgerðr sér hjón, 25; ek em kona Njáls, segir hón, ok ræð ek eigi síðr hjón en hann, 54; Njáll réð honum hjón öll, 151; bóndi sagði húsfreyju sinni at hann hafði Hrapp ráðit með sér, 131; hón hafði ráðit mann til at svíkja konung í drykk, ix. 5; vilda ek at vit færim í hernað ok réðim menn til með okkr, 41; ráða land undan e-m, ii. 171.6. to plan, plot, contrive, or cause one’s death, put to death, betray, verra’ben; Regin þik réð, hann þik ráða mun, 22; þú rétt hann, i. 202; þær ætluðu at konungr mundi hafa rúðit hann, iv. 312; hann réð Plóg svarta föður-bana sinn, xi. 353; ef kona drepr bónda sinn eða ræðr hann fyrir íllsku sakir, 27; ráða e-m bana, bana-ráð, 21, 52, i. 410, 1. 51:—ráða e-n af, to put out of the way, put to death, 14, i. 204, 128; sá ótti er nú af ráðinn ok endaðr, 9; ek hygg at Þóroddr ætli nú af at ráða hingat-kvámur þínar, 144; ráða e-n frá, to despatch, 294; ráða e-n af dögum, to put to death; ráða e-n frá ríki, iii. 18; ráða e-n ofan, to overthrow, 164.II. to rule, govern, with ; ráða Þrænda-lögum, i. 52; ráða landi, ráða ríki, 22, 41; Einarr jarl réð Orkneyjum, i. 197; Hákon konungr réð Noregi, x. 4; er réð fyrir Holtseta-landi, xi. 3; þann konung er ræðr Jórsala-landi … þann er Englandi ræðr, 92; ráða landráðum, to have the government, govern, i. 52.
2. to rule, prevail, have one’s own will, as also to manage, lead, have authority, management, and similar usages; skal ráða afl með þeim, 150; sá reð er ríkr var, ; hann réð sér ekki fyrir kæti, he was beside himself for joy; skal hón sjálf ráða hvárt hón vill hann eða eigi, 24; ek skal hér ráða, 52; Ólafr bað móður sína eina ráða, 70; sögðu þá ráða eiga er fleiri vóru, 74; ætlar þú at þú munir ráða. vii. 13; konungr svarar ok biðr hann ráða, xi. 29: Lögmaðr skal ráða, he shall have the casting vote, 18: the phrase, ef ek má ráða, if I can have it as I like; þú ræðr því, as you like! þvíat þar ræðr eigi frændsemi, i. 172: to rule, sól skal ráða um sumar en dagr um vetr, ; landfall ræðr (rules, makes the boundary) fyrir sunnan, 88; ór ánni ræðr keldan … ok lækr út úr henni til sjáfar, ii. 1; ráða landa-merkjum, 711; ráða boði ok banni, 76; ráða búi ok kaupum, 269; ráða giptingum, 211; ráða sessa kostum, 14; ráða kaupum, fé, skipti, ; ráða fé til þarfa, to dispose of money to advantage, put it out at interest, ; sigri vér ráðumk, (in a verse); hugr ræðr hálfum sigri, a saving; ráða sínum ferðum, i. 75; réð Örn leiðsögu, 74: hvárt ek má nokkuru um þat ráða, vii. 13; mörgum ræðr litlu hve, ‘tis of small interest, 33; ráða engu, 49; ráða veðri. 388; veðr ræðr akri en vit syni, ; hvar skal ek sitja—Móðir mín skal því ráða, 7; ek réð ráði hennar fyrr, gave her away, 23; hvárt hann kunni ráða fé sínu, i. 176; ráða orði, ii. 309; hvárt ræðr þú því er Steinarr son þinn sækir sökum Þorstein son minn, hast thou caused it, is it thy making? 727; þú því rétt er ek ríða skyldak, 26; ek því ræð, er þú ríða sér-at, 28; en réðu því Nornir, (in a verse); ílla réð ek því, that was foolishly done, (in a verse); ek hefi því ráðit, at …, Ísl. ii. 322; því þykki mér ráðit, well done, 100:—various phrases, ráða e-u bót (bætr) or ráða bót (bætr) á e-u, to mend, better, 159, 206, vii. 162, 8, 114:—with , ráða fyrir e-u (for-ráð), to rule, manage, govern, i. 288, 1. 40; ráða fyrir lögum, 5, 150, 34, 239, 754, 76, 132, i. 11, i. 333:—ráða um e-t, to dispose of, (um-ráð); nú megu vit ekki ráða um hennar gjaforð, iv. 194:—ráða við e-ð, to be able to do, manage, 163; eg ræð ekki við hann (þat), I cannot manage him; við-ráðanlegr, manageable:—ráða yfir e-u (yfir-ráð), to rule, govern, iv. 83.3. to have, possess, enjoy; hvítum ræðr þú enn hjöltunum, … ráða deigum brandinum, 238; ráða fé ok fjörvi, to enjoy wealth and life, 26; ráða arfi, gulli, hringum, 2. 9, 6, 11; ráða nafni, aldri, hjarta, lofi, dýrð, to enjoy a name, life …, ; ráða eign ok auðsölum. 8, 9; ráða rauðum manni, to be red, (in a verse):— ráðandi, with , ertu nokkurs ráðandi hér, hast thou any authority here? 54; þess verða ek ráðandi við mína menn, I will manage that. xi. 30; vera mikils ráðandi, of great influence, ii. 504: ráðandi postula, the ruler of the apostles, 92,
III. to explain, read; ráða gátu, to read a riddle, i. 454; varð engi sú gáta upp borin er hann réði () eigi, 532; ráða e-t, 22; ráða draum, to read a dream, 121, 126, Ísl ii. 194, 197, x. 270, xi. 3, 394; Pharao dreymdi drauma ok urðu eigi ráðendr til, 17; veiztú hve rísta skal, veiztú hve ráða skal, of magical characters, 145:—ráða í e-t, to guess at, find out, xi. 16; ok væntir mik at eigi mundi í þat ráðit, Ísl. ii. 333; munu þeir ekki í ráða er myrkt er, 378, 255.
2. to read, to explain, interpret; skal hann láta ráða skrá heima at kirkju, 46; ráða rúnar, 12, (St.); þegar Domitianus hafði rit ráðit, 623. 12, 16: ráða upp, to read up; þessi sömu bréf lét erkibiskup upp ráða í Danmörku, viii. 293; á alþingi léc Páll biskup ráða upp jarteinir ens sæla Þórláks, i. 352; tók ok lét þar upp ráða, 623. 10; ráða skrá,
IV. to punish, chastise, with ; Guð ræðr oss till batnaðar sem sonum, 73; fóstri hans var harðr við hann ok réð honum mjök, i. 416; nú ef sveinn vill eigi nema ok leiðisk bók, þá skal hann færa til annarra verka, ok ráða honum til, svá at hvárki verði af örkuml né ílit, 56; honum var ráðit fyrir flestum höfuð-kirkjum, ii. 147:—with , konu sína skal engi maðr með höggum ráða at öldri né at áti, i. 29; nú ef maðr ræðr konu sína eigna lyklum eða lásum (beats her with keys or bars), þá er hann sekr, 356 (ráðning).V. with the notion of action, to undertake; ráða stórt, to aim high, aspire, ; kann vera at ek finna þann höfðingja at minnr vaxi fyrir augum at ráða stórt (to undertake great things), en þér konungr, vi. 399 (stór-ræði); ráða gott, to manage well, (in a verse).
2. with , ráða á e-t, to take to a thing; þeir réðu á íshöggit, vi. 336; ráða á e-n, to attack one; mun eigi þá á þik ráðit, 93, 253 (á-ræði):—ráða at e-m, to attack, invade, passim:—ráða af, to get off, clear; hann bað þá taka forka ok ráða at skipinu, and get the ship off, set her afloat, 56; aðilinn ræðr sik af baugbrotum, ef …, ii. 173; at hefir þú mik ráðit brekvísi, thou hast cured me of complaining, 134:—þá réðu þeir goðorð sitt undir Rafn fyrir sakir vinsælda hans, they put their ‘godord’ in the charge of R., i. 642:—ráða móti e-m, to go against in a fight, withstand; í móti Kára réð Mörðr Sigfússon, 253:—ráða til e-s, to rush in upon; hann reiddi upp öxina ok réð til Þorvarðar, ii. 37, (til-ræði, an assault): to take to a thing, try, í vár réðu vér til ok hljópum í brott, 235; ok er þeim þótti sér færi til at ráða leyndusk þeir á brott, when they saw an opportunity they stole away, 572; ok er nú til at ráða ef þér vilit, now is the time for action, 154; Skarphéðinn kom fótum undir sik, ok réð þegar til í annat sinn, 202:—to start, make for, attempt, ráða til orrostu, to go to battle, 530; ráða til uppgöngu, 229; en þó ekki svá at til hans væri ráðanda (gerund.), vi. 352; réð hann þá til ok hjó sundr orminn, id.; þat var ekki annarra manna hlaup, enda réð ok engi til, ; þeir ráða til ok hlaupa í munn drekanum, ii. 317; skal ráða til árinnar eðr eigi, shall we try to pass the river or not? 46; hann bauð út miklum her ok réð til skipa, i. 22; ráða til ferðar, to start on a journey, :—ráða skipi til hlunns, to put the ship in a shed, 515, 10; ráða sik frá e-u, to disengage oneself from, 147, 655 xxvi. 1; ráða um, hann tók um strenginn, ok réð um at fara upp í skipit, and was just about to go up into the ship, ix. 24.3. periphrastically, with an mostly without the particle ‘at;’ ráðumk ganga, we do go, 77; ráðum yppa, spyrja segja, leyna, ; hverr er segja ræðr, does tell, 125; hón réð vakna, she awoke, 10; annan réð hón höggva, 48; ekki réttu leifa, 80; allt þats réð heita, 102; réð ek at ganga, ii. (in a verse); ef ek ræð á vág at vaða, 47: with the particle ‘at,’ réð at stökkva, (in a verse): also , réðsk at sofna, 5; but réð at sofna, went to sleep, 17: in prose, þau lög sem hann réði upp at segja, 12; ráðask geyja, 24.
B. Reflex. ráðask, referring to the person himself; ráðask um við e-n, to consult; Gunnarr görði görðina ok réðsk við öngan mann um, 80; hvárigum þótti ráð ráðit nema við aðra réðisk um, 167; ef hann hefði nokkut við mik um ráðisk, 306; þá réðsk hann um við vini sína, 9.
2. to be resolved, fixed, settled; þá er kaupit réðsk, 17; eigi mun þat svá skjótt ráðask, Ísl. ii. 213; þetta mál er miklu meira en þat megi skjótt ráðask, vi. 18; af þeim tiðendum ræðsk þat, at …, ix. 433; eigi mun þetta ráðask þessu sinni, xi. 4; þá var ráðin sættin, 308; en ráðit kalla ek kaupit, 179; réðsk hann þá þar at hjóni, he hired himself out, entered service, 57. 3 (answering to and identical with A. V above), ráðask frá, to leave; þóat ek ráðumk frá, i. 225: ráðask í e-t, to undertake; ráðask í hernað, passim; hann réðsk í flokk með þeim, 94, ii. 172:—ráðask til e-s, to venture on a thing; þá ráðsk (imper.) þú til ok far í hauginn, iv. 28:—to move one’s abode, Hákon spurði Gunnar ef hann vildi ráðask til Hákonar jarls, 41; bið Una selja jörð sína ok ráðask hingat til mín, ; hann réðsk þangat bygðum, 364; ráðask til ferðar (= sich begeben), 4; víkingar ok herkonungar er réðusk til liðs með Eiríki, i. 24; réðsk hann þá þangat um várit at fardögum ok móðir hans, i. 455: ráðask ór hernaði, to give up, leave off freebooting, Fg. 2:—at þeim hafði óheppilega um ráðisk, they had formed an unhappy plan, S. 69 (); miðráðit.4. to turn out; ok réðsk til allgiptusamliga, x. 53; and in the phrase, það réðsk vel, ended well; sjá hvernig það ræðst, see how it will turn out; of a dream, to prove true (see A. III), ok vilda ek at hvergi réðisk, 24 (hvárngi réði, , 108, ):—réðsk mikit mannfall, there came to be a great slaughter, Odd, 28.II. , ráðask á, to attack one another; þeir spruttu upp með íllyrðum, ok svá kom at þeir ráðask á, 128.III. ráðinn, resolved, determined, 36, 173; hann mælti fátt eðr ekki við frá, … ef hann var ráðinn til at drepa þá, vii. 319:—likely, eigi er ráðit at oss fari svá, 89; þat er þó eigi ráðit hvárt svá berr til, 24; eigi er þat ráðit, at honum þætti allt sem hann talaði, 12: , er engi ráðnari hlutr, more certain, (St.); at ráðnu, for certain, id.: valid, nýmæli ekki skal vera lengr ráðit en þrjú sumur, 56.
2. clever; ríkr ok ráðinn, 90; vitr maðr ok ráðinn, ii. 357; roskinn ok ráðinn.3. betrayed, verrathen, 15, 37.
Skammstafanir og tilvitnanir
  • pres.nútíð (e. present)
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • pret.þátíð (e. preterite)
  • pers.person.
  • mod.modern.
  • subj.viðtengingarháttur (e. subjunctive)
  • part.lýsingarháttur (e. participle)
  • indic.framsöguháttur (e. indicative)
  • freq.frequent, frequently.
  • Teut.Teutonic.
  • A. S.Anglo-Saxon.
  • Engl.English.
  • Germ.German.
  • Dan.Danish.
  • Goth.Gothic.
  • Ulf.Ulfilas.
  • dat.þágufall (e. dative)
  • acc.þolfall (e. accusative)
  • sqq.following.
  • i. e.id est.
  • prep.forsetning (e. preposition)
  • gen.eignarfall (e. genitive)
  • prop.proper, properly.
  • prepp.forsetning (e. preposition)
  • MS.manuscript, manuscripts.
  • infin.nafnháttur (e. infinitive)
  • reflex.reflexive.
  • ch.chapter.
  • cp.compare.
  • impers.ópersónulegt (e. impersonal)
  • l. c.loco citato.
  • recipr.reciprocally.
  • compar.miðstig (e. comparative)
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Hom.Homiliu-bók. (F. II.)
  • Jd.Jómsvíkinga-drápa. (A. III.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • Vþm.Vafþrúðnis-mál. (A. I.)
  • Hm.Hává-mál. (A. I.)
  • Sdm.Sigrdrífu-mál. (A. II.)
  • Fm.Fafnis-mál. (A. II.)
  • EddaEdda. (C. I.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • Gullþ.Gull-Þóris saga. (D. II.)
  • Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
  • Ls.Loka-senna. (A. I.)
  • Lv.Ljósvetninga saga. (D. II.)
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • Js.Járnsíða. (B. III.)
  • Skv.Sigurðar-kviða. (A. II.)
  • Al.Alexanders saga. (G. I.)
  • Fs.Forn-sögur. (D. II.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • Bárð.Bárðar saga. (D. V.)
  • Sól.Sólarljóð. (A. III.)
  • Gþl.Gulaþings-lög. (B. II.)
  • Pm.Pétrs-máldagi. (J. I.)
  • Dipl.Diplomatarium. (J. I.)
  • Gm.Grímnis-mál. (A. I.)
  • Orkn.Orkneyinga saga. (E. II.)
  • Am.Atla-mál. (A. II.)
  • Hdl.Hyndlu-ljóð. (A. II.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • Fbr.Fóstbræðra saga. (D. II.)
  • Sks.Konungs Skugg-sjá. (H. II.)
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Hkv. Hjörv.Helga-kviða Hjörvarðssonar. (A. II.)
  • Lex. Poët.Lexicon Poëticum by Sveinbjörn Egilsson, 1860.
  • Fsm.Fjölsvinns-mál. (A. II.)
  • Ver.Veraldar saga. (E. II.)
  • Fær.Færeyinga saga. (E. II.)
  • K. Þ. K.Kristinn-réttr Þorláks ok Ketils = Kristinna-laga-þáttr. (B. I.)
  • Karl.Karla-magnús saga. (G. I.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Greg.Gregory. (F. II.)
  • N. G. L.Norges Gamle Love. (B. II.)
  • Hbl.Harbarðs-ljóð. (A. I.)
  • Rm.Rígsmál. (A. II.)
  • Íb.Íslendinga-bók. (D. I.)
  • Sd.Svarfdæla saga. (D. II.)
  • Þorf. Karl.Þorfinns saga Karlsefnis. (D. II.)
  • Knytl.Knytlinga saga. (E. I.)
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Ölk.Ölkofra-þáttr. (D. II.)
  • Band.Banda-manna saga. (D. II.)
  • Grett.Grettis saga. (D. II.)
  • Akv.Atla-kviða. (A. II.)