höfuð
nafnorðhvorugkyn
, höfði; höfða, höfðum; in Norse often spelt hafuð, 4 (without umlaut); the root-vowel seems in very early times (8th century) to have been a diphthong; thus Bragi uses the rhymes, laufi—haufði, and rauf—haufuð, ; the old ditty with a half rhyme, höfðu vér í haufði, i. 104, wou’d be faulty unless we accept a diphthong in the latter word: in good old ( Reg.) the word is always spelt with ꜹ or au, never o, and probably never had a diphthongal sound; the Norse spelling havuð however points to a short vowel; and later spell o or , in It is probable that the short vowel originated in the contracted form, as haufði sounds hard; [ haubiþ; heâfod; head; hôbid; houpit; houbet; G. haupt; hôved; hufvud; hæfedd (the single f marks a preceding long vowel); thus all old languages except the agree in the length of the vowel, whereas căput, κεφαλή have a short root vowel.]
A. A head, 38, 14, 19, 16, 19, 23, 19, 275, ii. 11, x. 381, 181, 59, passim; mátti svá at kveða, at náliga væri tvau höfuð á hverju kvikendi, 22 (of a great increase in stock); Grímr rakaði bratt fé saman, vóru tvau höfuð á hvívetna því er hann átti, Ísl. ii. 14.
II. phrases and sayings, láta höfði skemra, to make one a head shorter, behead, 15, 34; strjúka aldrei frjálst höfuð, to stroke never a free head, be never free, never at ease; (sagði) at þeir mundi aldrei um frjálst höfuð strjúka, er vinir hans væri, meðan Þórðr væri höfðingi í Ísafirði, ii. 124; eg má aldrei um frjálst höfuð strjúka, I never have any time to spare; sitja aldrei á sárs höfði, to be always quarrelling; skera e-m höfuð, to make a wry face at one, 17; heita í höfuðit e-m, to be called after a person; hón jós sveininn vatni ok kvað hann skyldu heita í höfuð föður sínum, ok var hann kallaðr Gestr, 24 new : the usage distinguishes between heita í höfuð á e-m, when a person is alive when the child was born, and heita eptir e-m, when that person is dead; halda höfði, to hold one’s head up, 43, ; bera hátt höfuð, to bear one’s head high, iii. 147, Sighvat; hefja höfuðs, to lift one’s head, Thom. 535; drepa niðr höfði, to droop one’s head, i. 625; þoku hóf af höfði, the fog lifted, 74; búa hvárr í annars höfði, to be at loggerheads, 346; fara huldu höfði, to go with a hidden head, in disguise, to hide oneself, vi. 12; færa e-m höfuð sitt, to surrender oneself to an enemy, 62, 63, x. 261; stíga yfir höfuð e-m, to pass over one’s head, overcome one, 304; er á engri stundu örvænt nær elli stígr yfir h. mér, 332; hlaða hellum at höfði e-m, to leave one dead on the spot, 18; ganga milli bols ok höfuðs, ‘to gang between bole and head,’ to kill outright, 240; hætta höfði, to risk one’s head, 106; leggjask e-t undir höfuð, to lay under one’s pillow, to put aside; leggjask ferð undir höfuð, 132, 46; þú munt verða fátt undir höfuð at leggjask ef ek skal við þér taka, i. 27; vera höfði hærri, to be a head taller, x. 381; setja höfuð á höfuð ofan, to set head upon head, i. 73, ( to consecrate a second bishop to a see, which was against the law); kjósa annan konung í höfuð Davíð, 801.III. in a personal sense, in poets, a person, = caput, κάρα, κεφαλή; fárgjarnt höfuð, thou fearful woman! ii. 556; hraustara höfuð, a bolder man, 315; berjask við eitt höfuð, 49; heiptrækt höfuð, Ýt. 25; andprútt höfuð, high-minded man! Sighvat; tírar h., glorious man; leyfðar h., id., Geisli 56; vina höfuð = cara capita, 2; frænda höfuð, kinsmen, 3. 40; hvarfúst h., thou fickle woman! 2.
2. a number, tale, head, of animals; fádygt höfuð, of a fox, 1. 39: head, of cattle, þeir eiga at gjalda þingfarar-kaup, er skulda-hjóna hvert hefir höfuð, kú skuldalausa eða kúgildi, () i. 159, referring to the old way of taxation, which is still the law in , that a freeholder has to pay tax (skattr) only if he has more head of cattle (kúgildi, ), than persons to support.
IV. a head, chief; höfuð lendra manna, vii. 273; h. ok höfðingi, 457; Þrándheimr er h. Noregs, vi. 38; höfuð allra höfuð-tíða (), Leiðarvís. 23.V. of head-shaped things:1. a beak, of a ship; með gylltum höfðum, viii. 385, x. 10, 417, passim; dreka-höfuð, : the beak was usually a dragon’s head, sometimes a bison’s, ; a steer’s, 5. 8; or it was the image of a god, of Thor, ii. 325, ( 253); or of a man, Karl-höfði, , the ship of St. Olave; the interesting passage, þat var upphaf enna heiðnu laga, at menn skyldu eigi hafa höfuðskip í hafi, en ef þeir hefði, þá skyldi þeir af taka höfuð áðr þeir kæmi í lands-sýn, ok sigla eigi at landi með gapandum höfðum eðr gínandi trjónum, svá at landvættir fældisk við, () 258, vi. 180 (in a verse), vii. 51 (in a verse). 2. the capital of a pillar, 116, i. 359 (of tent poles): of carved heads in a hall, sér þú augun útar hjá Hagbarðs-höfðinu? 3: heads of idols carved on chairs, 38: carved heads on high-seats, 4: that these figures sometimes represented fairies or goddesses is shewn by the word brúða () and stólbrúða; heads of bedsteads seem to have been carved in a similar way; also 86, see tjasna.3. the head-piece of a bridle; týndi maðr höfði á beisli því er görsema-vel var gört, i. 314, ; the head of a rake, hrífu-h.,
:
B. Chief, capital, found like the ἀρχι- in countless : höfuðatriði, höfuðá, höfuðárr, höfuðátt, höfuðbarmr, höfuðbaðmr, höfuðbarmsmaðr, höfuðbaugr, höfuðbenda, höfuðbiti, höfuðbitarúm, höfuðblót, höfuðborg, höfuðból, höfuðbæli, höfuðbær, höfuðdrottning, höfuðefni, höfuðengill, höfuðfaðir, höfuðfirn, höfuðfól, höfuðgersemi, höfuðgjöf, höfuðglæpr, höfuðgoð, höfuðgrein, höfuðgæfa, höfuðhátíð, höfuðhetja, höfuðhof, höfuðinnihald, höfuðísar, höfuðíþrótt, höfuðkempa, höfuðkennimaðr, höfuðkirkja, höfuðklerkr, höfuðkonungr, höfuðkostr, höfuðkvöl, höfuðlist, höfuðlýti, höfuðlæknir, höfuðlærdómr, höfuðlöstr, höfuðsmaðr, höfuðmeistari, höfuðmerki, höfuðmusteri, höfuðnafn, höfuðnauðsyn, höfuðniðjar, höfuðprestr, höfuðráð, höfuðráðgjafi, höfuðskáld, höfuðskepna, höfuðskutilsvein, höfuðskömm, höfuðskörungr, höfuðsmiðr, höfuðspekingr, höfuðstaðr, höfuðstafn, höfuðstafr, höfuðstjarna, höfuðstóll, höfuðstólpi, höfuðstyrkr, höfuðsynd, höfuðsæti, höfuðtunga, höfuðvápn, höfuðveizla, höfuðvél, höfuðvindr, höfuðvinr, höfuðþing, höfuðætt.- höfðabúza,
- höfðafjöl,
- höfðalag,
- höfðaskip,
- höfðatal,
- höfðatala,
- höfuðband,
- höfuðbani,
- höfuðbein,
- höfuðburðr,
- höfuðbúnaðr,
- Höfuðdagr,
- höfuðdúkr,
- höfuðfaldr,
- höfuðfatnaðr,
- höfuðfetlar,
- höfuðgerð,
- höfuðgjarnt,
- höfuðgull,
- höfuðhlutr,
- höfuðhögg,
- höfuðlausn,
- höfuðlauss,
- höfuðleðr,
- höfuðlín,
- höfuðmein,
- höfuðmikill,
- höfuðmundr,
- höfuðórar,
- höfuðrót,
- höfuðsár,
- höfuðskél,
- höfuðskip,
- höfuðskjálfti,
- höfuðsmátt,
- höfuðsnauðr,
- höfuðsótt,
- höfuðsteypa,
- höfuðsundl,
- höfuðsvími,
- höfuðsvörðr,
- höfuðtíund,
- höfuðverkr,
- höfuðvíti,
- höfuðvörðr,
- höfuðþváttr,
- höfuðþyngsl,
- höfuðærr,
- höfuðærsl.
Skammstafanir og tilvitnanir
- n.hvorugkyn (e. neuter)
- dat.þágufall (e. dative)
- gen.eignarfall (e. genitive)
- pl.fleirtala (e. plural)
- MSS.manuscript, manuscripts.
- e. g.exempli gratia.
- Cod.Codex.
- Icel.Iceland, Icelander, Icelanders, Icelandic.
- l. c.loco citato.
- cp.compare.
- Goth.Gothic.
- A. S.Anglo-Saxon.
- Engl.English.
- Hel.Heliand.
- O. H. G.Old High German.
- mid. H. G.middle High German.
- mod.modern.
- Dan.Danish.
- Swed.Swedish.
- Ormul.Ormulum.
- Teut.Teutonic.
- Lat.Latin.
- Gr.Greek.
- Ed.edition, editions, edited.
- ch.chapter.
- i. e.id est.
- viz.namely.
- eccl.ecclesiastical.
- q. v.quod vide.
- v. l.varia lectio.
- etc.et cetera.
- COMPDSsamsett orð (e. compounds)
- Anecd.Anecdoton. (H. II.)
- EddaEdda. (C. I.)
- Hkr.Heimskringla. (E. I.)
- Sæm.Sæmundar Edda. (A, C. I.)
- Hb.Hauks-bók. (H. IV.)
- Vsp.Völuspá. (A. I.)
- Sdm.Sigrdrífu-mál. (A. II.)
- Vþm.Vafþrúðnis-mál. (A. I.)
- Þkv.Þryms-kviða. (A. I.)
- Skm.Skírnis-mál. (A. I.)
- Nj.Njála. (D. II.)
- Grág.Grágás. (B. I.)
- Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
- Eg.Egils saga. (D. II.)
- Hrafn.Hrafnkels saga. (D. II.)
- Hým.Hýmis-kviða. (A. I.)
- Fm.Fafnis-mál. (A. II.)
- Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
- Grett.Grettis saga. (D. II.)
- Bárð.Bárðar saga. (D. V.)
- Flóv.Flóvents saga. (G. II.)
- Og.Oddrúnar-grátr. (A. II.)
- Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
- Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
- Sks.Konungs Skugg-sjá. (H. II.)
- Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
- Dropl.Droplaugar-sona saga. (D. II.)
- Hm.Hává-mál. (A. I.)
- Fær.Færeyinga saga. (E. II.)
- Orkn.Orkneyinga saga. (E. II.)
- Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
- Bm.Bjarka-mál. (A. II.)
- Skáld H.Skáld Helga-rímur. (A. III.)
- Merl.Merlinus Spa. (A. III.)
- Kb.Konungs-bók. (B. I, C. I, etc.)
- Stj.Stjórn. (F. I.)
- Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
- Landn.Landnáma. (D. I.)
- Ó. T.Ólafs saga Tryggvasonar. (E. I.)
- Al.Alexanders saga. (G. I.)
- Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
- Korm.Kormaks saga. (D. II.)
- Fbr.Fóstbræðra saga. (D. II.)