Yrða

mál

nafnorðhvorugkyn
1. , old m́l, 673. 47, ; [ maþl = ἀγορά; mahal = speech, meeting; maal; from the old maþl or mahal was formed the mallum = parliament, public meeting (Du Cange), and mallum again was in Norman-French rendered by parliament.]A. Speech, faculty of speech; mál heitir orð …, 110; þau hafa ekki mál, they are dumb, i. 97, i. 250; þröngdi svá sóttar-fari konungs at hann misti málsins, x. 148; þeir hafa eigi manns rödd né mál, 348; þeir hafa gauð fyrir mál, 346; mál, heyrn, sjón, 6.
II. speech as spoken, language, tongue; Norrænt mál, the Norse tongue, vii. 165; Gírskt mál, 75; í máli þeirra, til várs máls, in our tongue; í hverju máli, 161, 168; í vóru máli, 163, 166, 167, 169; í málinu, 165; kynnask várt mál at ráða þat er á Norrænu er ritað, i. 59; nema mál á Danska tungu, ; rita at Norrænu máli, (); þeir skildu eigi hans mál, þá mælti kvinnan á Norrænu, 136.
2. speech, speaking; hvárt er Flosi svá nær at hann megi heyra mál mitt, 36, 200; ver eigi nær honum en mál nemi, iv. 28; en skáldskapr var honum svá tiltækr, at hann mælti af tungu fram sem annat mál, 374; engi var svá vitr at snjallara mál mundi fram bera, vii. 158; snjallr í máli ok talaðr vel. ix. 535; skilr þú nokkut hérmanna mál, ii. 512; en er hann lauk sínu máli, 106, 130, 12; ok fara svá öllu máli um sem hann hafi áðr ekki um mælt, i. 40; ef hann kveðr svá at ok hafði í máli sínu, ‘heilt ráð ok heimolt,’ en eigi ella, 317; kveðr jarl þings ok mælti þeim málum á þinginu at Hákon jarl skyldi heita vargr í véum, xi. 40; tína fyrir mér öll þau mál ok athæfi er hafa þarf fyrir konungi, 301.3. speaking one to another, colloquy; vera á máli, to deliberate, converse, , 1; hann kom opt á mál við konung, 106; engi þorði at krefja hann máls, 601; Þórdís gékk til máls við Egil frænda sinn, 765; þegar er þeir fundu menn at máli, i. 204; ef þeir vildu hafa hans mál, 241; síðan hættu þau málinu, 10; hann leitaði þá máls um við Ásgerði hverju þat gegndi, 703; ok spyrja hana máls hvar til þessi svör skulu koma, i. 77; þat var karl ok kerling, mælti hann mál af þeim ok spurði, iii. 525; höfðu menn at máli (people noticed, of something extraordinary), at…, vii. 301; allir menn höfðu á máli, er Ólaf sá, hversu fríðr maðr hann var, 88; bera mikit mál á, x. 93; þat var mál manna, people said that; or, þat er mál manna, people say, 268, 29, vii. 150.4. a tale, narrative; nú er þat til máls at taka (of resuming the narrative after an episode), to take up the story again, 314, 16, 29, 135, 148, 196; er fyrr var getið í þessu máli, xi. 41; þar hef ek upp þat mál, 735.5. a saw; þat er fornt mál (‘tis an old saw), at bísna skal at betr verði, x. 261, 344; á líti þeir mál in fornu, look to the old wise sayings, Sighvat (forn-mæli, )6. diction, construction of sentences; mál ok hættir, 49; ef þat mál (figure of speech) er upp er tekit haldi of alla vísu-lengd, 123; breyta háttum með máli einu, to vary the verses with the sentences, 124 (for specimens see 9–23); tvau mál, two sentences; fullt mál, a full period; hér lýkr máli, lúka heilu máli, a sentence closes; annat ok þriðja vísu-orð er sér um mál, ok er þat stál kallat, of the intercalary sentences in poetry, 125; þeir kölluðu at hann hafði eigi rétt ort at máli, v. 209; samhljóðendr megu ekki mál eðr atkvæði göra einir við sik, ; hér er mál fullt í hverju vísu-orði, ; Skáldskapar-mál, poetical diction, id.; bragar-mál, id., 124.7. mál is the name of old songs containing old saws or sentences, such as the Háva-mál; as also of poems in a dialogue (mál); all such poems were in a peculiar metre called mála-háttr, which is opposed to the epic kviðu-háttr, thus, Grímnis-mál, Vafþrúðnis-mál, Alvís-mál, Hamðis-mál, Hákonar-mál, Eiríks-mál; in some instances the name has been applied erroneously, Atla-mál; the Rígs-mál is a name given in modern times, the old name was Rígs-þula.
B. As a law phrase, with the notion of public speaking, action, or the like:
1. a suit, action, cause; hefja mál á hendr e-m, vii. 130; hafa mál á höndum, i. 38; sókn skal fyrr fara fram hvers máls en vörn, nema þat sé allt eitt, ok sé þat annars máls sókn er annars er vörn, 59; Njáll nefndi vátta ok sagði únýtt málit, 36; ekki á Bjarkeyjar-réttr á því máli at standa, vii. 130; þeir veittu Gizuri hvíta at hverju máli, 86; báru þeir kvið um mál Otkels, 87; færa mál fram at dómi, Grág, i. 135; sækja mál, to prosecute, 86, 99; sækja mál lögliga ok réttliga, vii. 133; Gunnarr sótti málit þar til er hann bauð til varna, 36; en um tólf mánuðr stendr þeirra mál, the case stands over for twelve months, i. 143; sækja mál á þingi, 36; færa vörn fyrir mál, 87; mál kemr í dóm, 365; höfða mál, to institute a suit, i. 142; búa mál, to prepare a suit, of the preliminaries, 365, passim; leggja mál undir e-n (as umpire), 105; hafa sitt mál, to get one’s verdict, win the suit, passim; vera borinn máli, to be cast, convicted, i. 122: to be beaten, get the worst, passim: vígs-mál, legorðs-mál, fé-mál, 2. an indictment, charge;þá eru þeir varðir máli ef þeir fá þann bjargkvið, i. 54; ok versk hann þá málinu, 317; at upp skyldi vera rannsókn en þau ór málinu ef hann hittisk eigi þar, 44; ek vil svara því máli, I will answer that charge, 99; ok bað Sigurð Hranason svara þar málum fyrir sik, vii. 130; á hann kost at láta varða skóggang eða görtæki, ef hann vill til hins meira máls færa ok skal hann stefna ok láta varða skóggang, i. 430; hann spurði alla ena beztu menn, hvert mál þeim þætti Gunnarr eiga á þeim nöfnum fyrir fjörráðin, 105; leynd mál, hidden charges, i. 362.3. procedure, order; at alþingis-máli réttu ok allsherjar-lögum, 87: pleading, enda er svá sem þeir mæli eigi þeim m́lum nema þeir vinni eiða at, ii. 342.4. stipulation, agreement; mál meginlig, ; bregða máli, i. 148; ok skilja þeir eigi þat mál görr, en svá, 136; nema þau vili annat mál á göra, 336; en ek skal lauss allra mála ef hann kemr eigi svá út, Ísl. ii. 217; skulu þeirra manna mál standask, i. 296: engagement, ok vitja málanna fyrir hönd okkra beggja, xi. 104.5. transactions; en hvert sem at þessum málum var setið lengr eða skemr, 22.6. a case; lá ek þá í vöggu er þær skyldu tala um mitt mál, i. 340; mál hans stendr í miklum háska, ; en þó skaltu svá um þitt mál hugsa, … at þá munt þú skamt eiga úlifat, 85; at hvárir-tveggju hafi nakkvat síns máls, 12; þat er mál Sigurðar konungs at mæla til Inga konungs, vii. 221; festi járnburð, at svá skyldi sanna mál hans, 230; honum eirir ílla ef hann hefir eigi sitt mál, Ísl. ii. 237; þá skal sá þeirra hafa sitt mál er eið vill at vinna, i. 393; Þórólfr bað Ölvi byrja mál sitt við konung, 62; at vit fáim rétt af þessu máli, 40; flytja mál sitt, 180; muntú mér verða at trúa til málanna þinna allra, xi. 104; allir er eiðsvarar erut við þetta mál, 192; eiga síðan allt mitt mál undir yðr fóstbræðrum, ii. 532; þetta mál var við Jórunni rætt, 22; þykki mér nú vandast málit, 4; svá er mál með vexti, the case is this, 43, iii. 59; var þat annat , another affair, 256; ekki eru þau efni í um várt mál, 76; konungr átti dóm á þeirra máli, id.; ber hann upp fyrir bróður sinn málit, hann berr upp málit ok biðr Unnar, ok undra ek er þú ferr með því máli, i. 364; Austmaðrinn heldr nú á málinu við bónda 259; ef þér vilit göra málit at álitum, 3; svara þessu máli, vii. 124; miðla mál, to mediate, 12; inna stærri mála, in important cases, 2.7. special phrases, e-t skiptir miklu, litlu … máli, to bear much or little upon a case, to be of great (small …) importance, 742, 31, passim: skiptir þá eigi máli, i. 43; varða máli, id.; ef honum þætti máli varða at hann næði því, 260: þú kvaddir þess kviðar er eigi átti máli at skipta um víg Auðúlfs, who had no concern with the slaying of A., 87.
C. , máls- and mála-: máls-afglöpun, a false or collusive action, whereby the suit is lost, i. 494. máls-bót, an excuse, exculpation, vii. 207; in , hafa sér e-ð til málsbóta, to use as an excuse. mála-efni, a cause, its circumstances and nature, 47, 51; íll málaefni, a bad case, 41. 138, 150, 12. máls-endi, a, , see málsemd. máls-eyrendi, a discourse, i. 140. mála-ferli, lawsuits, litigation, 47, 644, 78, i. 105, 109. mála-flutningr, the conduct of a suit, 17. mála-fylgjumaðr (mála-fylgismaðr), a lawyer; mikill , a great taker up of suits, 1, i. 82. máls-fylling, the conclusion of a case, iii. 451. máls-grein, a sentence, 174, 181, i. 753 (a passage in a letter): a phrase, 79, 49; partr málsgreinar = pars orationis, 180: diction, style, 120. mála-háttr, [mál, háttr], a kind of metre, 142, where a specimen is given. máls-hattr, a phrase, 67, 126: = málsgrein, 170: a proverb, saying, ii. 33, iii. 104, 133, passim. málshátta-safn, a collection of proverbs. mála-hlutr or máls-hlutr or -hluti, a, one side of a case or suit eiga enn þyngra málahlut, Ísl. ii. 172; þá ferr ílla várr (our case), 95: a share, mun sá verða várr beztr, 88; nú kann vera, at ek kunna ekki at sjá málahlut til handa mér, en vilja munda ek halda sæmd minni, i. 105. mála-kosta, u, a complaint, pleading in a case, i. 613, i. 457. mála-leitan, a negotiation, the mooting a question, 521, 130, vii. 299, 56. mála-lenging, useless prolongation. mála-lok, the end of a case, conclusion, 106, 102, i. 68. mála-lyktir, = málalok, 24, 36, 88, vii. 14. máls-löstr, bad grammar, 181. mála-maðr, = málafylgju-maðr, 6, 298, 354. mála-mannligt, like, worthy of a málamaðr, i. 751. máls-metandi, , maðr, a person of mark. mála-mynd, ; til málamyndar, only for appearance, not seriously. máls-orð, a word in a sentence, 124, 126, 128. máls-partr, a part of speech, 185: a part in a suit, máls-rödd, = málrómr, 81. mála-skil, knowledge of proceeding. iii. 10. mála-skot, an appeal in a case, 218. mála-sóku, a lawsuit, prosecution, 248. máls-spell, a flaw in a suit, 170, x. 12. mála-sönnun, evidence, mála-tilbúningr or mála-tilbúnaðr, the preparation of a suit, i. 490, 282, 36, 100. mála-tilleitan, = málaleitan, 67. mála-vöxtr, the state of a case, vi. 11, 113, i. 67, 79. máls-þörf, a wish to speak, vi. 374.
2. [ mêl = χρόνος, καιρός; mâl; meal; mahl; and maal, mâl = a mark]:—a measure: hann mælti grundvöll undir húss, þat var þeirra átrúnaðr ef málit gengi saman, þá er optarr væri reynt, at þess manns ráð mundi saman ganga, ef mál-vöndrinn þyrri, en þróask ef hann vissi til mikilleiks, gékk nú málit saman ok var þrem sinnum reynt, 8; fimm álna er hátt mál hans, vi. 929; ganga undir mál, to undergo a mál (for measuring one’s height); þat sögðu menn at þeir hefði jafnmiklir menn verit, þá er þeir gengu undir mál, 178; leggja, bera mál við, to measure; hann lagði mál við öll in stærstu tré, 216; með því sama máli sem þér mælit út mun yðr verða aptr mælt, ; bar hón mál á, ok þurfti þá þrjár álnar ok þver hönd, ii. 168; kunna maga mál, to know the measure of one’s stomach, 20.2. a length of sixteen fathoms, (Fr.)
B. Temp. [ mêl = χρόνος, καιρός], a ‘meal,’ of time, a certain portion of time:
I. time, high time; skipverjum þótti mál ór hafi, 206: with , 14, 111, 10, 1; mönnum væri mál at lýsa sökum sínum, 149; at mál væri at ganga at sofa, ii. 138; mælti biskup at mál væri at sofa, 139; sagði mál at ríða, 48: adding a , mál er mér at ríða, 2. 47: ok er mál at vit farim, 255; mál er at leita at hestum várum, 182; ok er allt mál at ættvíg þessi takisk af, 258; ok er nú mál at hætta, vi. 212: e-m er mál (of stools):—í mál, in due time; þóat í mál yrði borinn kviðrinn, i. 54.
2. the moment, nick of time (mál, ); at hann var þar þá nótt, ok á því máli …, of an alibi, i. 309.
II. the meal-time, morning and evening, 103; hence of cattle, missa máls, to miss the time, sheep lost or astray for a day so that they cannot be milked, ii. 230, 231; kvikfénaðr missir máls, ; hence málnyta. ; deila mat at málum, to deal out meat at each meal, i. 149; í hvert mál, 36; í eitt mál, for one single ‘meal,’ 347, i. 293; fæða þá í tvau mál, ii. 400; í bæði mál (see i B, p. 317): at því máli = diesmahl, (in a verse); þat er ok mitt ráð þó þat sé at fyrra máli at menn snæði nokkut, ii. 676; þat vilda ek at þær æti at einu máli kýr Hálfdanar bróður míns, 64; ef ættak at málungi mat, if I had meat from meal to meal,
2. of the day marks; dag-mál = day-meal = 9 o’clock ; and nátt-mál, night-time = 9 o’clock P. M.; í fyrra málið, to-morrow morning; eg skal koma í fyrra málið.
III. of the seasons of the year; í misseri eru mál tvau, í máli eru mánuðr þrír, 6; mál ok misseri, ; sumar-mál, the time when summer sets in (middle of April), to vetr-nætr, when winter sets in; hríð-mál.
:
3. [ mêl = γραφή and γράμμα; mâl = imago, effigies; also maljan = γράφειν, whence mahlerei, mahlen, = pingere]:— ‘a drawing,’ but it is used in old writers only of inlaid ornaments on spear’s heads or on the hilts and guards of swords; görir Þorgrímr þar af spjót, mál vóru í, 18; hann hafði króka-spjót í hendi haugtekit ok allgóð mál í, 78; spjót, þá fann hann blóð í málunum, 344; stál bjartra mála, 1; gull-mál (), 110; stála-mál, inlaid work of steel, R. 33. For specimens of ‘mál’ see Worsaae, Nos. 325, 331; a plate with inlaid work on the outside and a Runic inscription on the inside was found in Oct. 1870 in the cairn Greenmount in Ireland, and is described by Major-General Lefroy.
:
Skammstafanir og tilvitnanir
  • n.hvorugkyn (e. neuter)
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • Ulf.Ulfilas.
  • Hel.Heliand.
  • Dan.Danish.
  • Teut.Teutonic.
  • mid. Lat.middle Latin.
  • pref.preface.
  • q. v.quod vide.
  • gramm.grammar.
  • lit.literally.
  • e. g.exempli gratia.
  • etc.et cetera.
  • m.karlkyn (e. masculine)
  • COMPDSsamsett orð (e. compounds)
  • f.kvenkyn (e. feminine)
  • esp.especially.
  • plur.fleirtala (e. plural)
  • adj.lýsingarorð (e. adjective)
  • part.lýsingarháttur (e. participle)
  • mod.modern.
  • A. S.Anglo-Saxon.
  • Engl.English.
  • Germ.German.
  • Swed.Swedish.
  • i. e.id est.
  • infin.nafnháttur (e. infinitive)
  • dat.þágufall (e. dative)
  • opp.opposed.
  • cp.compare.
  • Goth.Gothic.
  • prop.proper, properly.
  • Greg.Gregory. (F. II.)
  • EddaEdda. (C. I.)
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Fs.Forn-sögur. (D. II.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • SkáldaSkálda. (H. I.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Íb.Íslendinga-bók. (D. I.)
  • Sks.Konungs Skugg-sjá. (H. II.)
  • Vtkv.Vegtams-kviða. (A. I.)
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • Glúm.Víga-Glúms saga. (D. II.)
  • N. G. L.Norges Gamle Love. (B. II.)
  • Vsp.Völuspá. (A. I.)
  • Mar.Maríu saga. (F. III.)
  • Jb.Jóns-bók. (B. III.)
  • Lv.Ljósvetninga saga. (D. II.)
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Rd.Reykdæla saga. (D. II.)
  • Háv.Hávarðar saga. (D. II.)
  • Band.Banda-manna saga. (D. II.)
  • Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
  • Fær.Færeyinga saga. (E. II.)
  • Hrafn.Hrafnkels saga. (D. II.)
  • Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
  • Stj.Stjórn. (F. I.)
  • H. E.Historia Ecclesiastica Islandiae. (J. I.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • Orkn.Orkneyinga saga. (E. II.)
  • Dropl.Droplaugar-sona saga. (D. II.)
  • Boll.Bolla-þáttr. (D. V.)
  • K. Á.Kristinn-réttr Árna biskups. (B. III.)
  • Þórð.Þórðar saga hreðu. (D. V.)
  • Al.Alexanders saga. (G. I.)
  • Korm.Kormaks saga. (D. II.)
  • Hm.Hává-mál. (A. I.)
  • D. N.Diplomatarium Norvagicum. (J. II.)
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Skm.Skírnis-mál. (A. I.)
  • Bm.Bjarka-mál. (A. II.)
  • Hkv.Helga-kviða Hundingsbana. (A. II.)
  • SnótSnót, poems.
  • Karl.Karla-magnús saga. (G. I.)
  • A. M.Arna-Magnacanus.
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Þiðr.Þiðreks saga. (G. I.)
  • Ht.Hátta-tal. (C. I.)