Yrða

nema

samtenging
1. conj. [compounded of the negative particle ne, and the adverb if or ef () in an older dissyllabic form ifa; for the change of f into m see the introduction; nibai; nemne, nimne; nibu, nibi, nubi; nebu; early num; ni-si, see Grimm’s Gramm. iii. 724.]B. Except, save, but; manngi, nema einn Agnarr, 2; nema þér einum, 24; allra nema einna, 26, 11; nema við þat lík at lifa, 96; nema sá einn Áss, 11; hvar kómu feðr várir þess, … hvar nema alls hvergi? Ísl. ii. 236; öngu nema lífinu, 7; öllu gózi nema búinu, ix. 470; engi nema þú einn, 207; engi nema Bergþórr, vii. 141; kom viðrinn á kirkju-sand, nema tvau tré kómu á Raufarnes, save that two trees came to R., 51, ; Ólafr hafði mörg sár ok flest smá, nema tvau vóru nökkvi mest, i. 501; nema ek hélt, Óg. 23; þeir blandask eyvitar við aðra ísa nema sér einum heldr hann, 176 B; vætki of sýti’k nema hræðumk helvíti, Hallfred; lét Koðran skíra sik ok hjú hans öll, nema Ormr vildi eigi við trú taka, i. 5.
II. with unless; aldrei, nema okkr væri báðum borit, Ls 9; nema þú hánum vísir … eða mey nemir, 1. 19; nema ek dauðr sjá’k, 20; nema geðs viti, 19; nema hann mæli til mart, 26; nema haldendr eigi, 28; nema til kynnis komi, 32; nema reisi niðr at nið, 71; nema einir viti, 97; nema ek þik hafa, 7; nema sjálfr ali, 16; nema þeir felldi hann, 36; öngir þóttu lögligir dómar nema hann væri í, 1; nema maðr verði sjúkr eða sárr, i. 141; nema lands-fólkit kristnaðisk, i. 248; nema mér banni hel, ii. 59; hann heyrði eigi nema æpt væri at honum, iv. 204, and in countless instances in old and usage.
2. in phrases such as ‘veit ek eigi nema …,’ like nescio an, implying an affirmation; þú veizt eigi nema sá verði fégjarn, 28; nú veit ek eigi nema nökkurr verði virðing af at hafa þessu máli, 34 new ; hverr veit nema ek verða víða frægr um síðir, who can tell but that I shall be a widely known man some day? vi. (in a verse); nú veit ek eigi nema yðr þykki minna vega mín reiði en Sigurðar konungs, now know I not if, vii. 141; eigi veit ek nema þetta væri ráðligt, en eigi má ek þat vita …, viii. 95:—with , kveðkat ek dul nema hún hefir, there is no doubt but that she has, Ýt. 7; hver sé if nema rögn stýra, who can doubt that? Vellekla.
III. usages; ef nokkurr maðr ferr á jörðu, nema (in the case that, supposing that) sá vili á búa, sem fé á í jörðu, þá rænir sá hann, 357: því at eins, nema, only in that case, if (but not else); ráðit þér því at eins á þá nema pér sét allir sem öruggastir, only in the case if, do not attack them unless, 228; því at eins mun hann sættask vilja, nema hann gjaldi ekki, 254; skal hann því at eins í braut hafa þann hval, nema hann láti bera vitni, 326: þat man því at eins, nema ek nái ráða-hag við Melkorku, 70; því at eins ferjanda, nema fjörbaugr komi fram, 240; oss þykkir þú því at eins veita skylda þjónustu konungi, nema þú leggir af tignar-klæðin, ix. 432.
2. nema heldr, but rather; eigi má þat menn kalla, nema heldr hunda, not men, but rather dogs, 9; sver ek eigi at eins fyrir mik, nema heldr fyrir allra þeirra sálir, 69; hón hafði eigi hreinlífi at eins, nema heldr ok alla gæzku, 128; nema enn, but on the contrary; at glæpask eigi lengr í félags-skap við Philistim, nema enn skulu þér …, 412, 428, 442: eigi at eins óttaðisk hann um sjálfs síns líf, nema jamvel um alla aðra sína frændr, but also, 73: fyrr nema = fyrr enn, fyrr skal dólga dynr, nema ek dauðr sják (= fyrr en ek sé dauðr), 1. 20:—hefi ek vist sét þat gull, at öngum mun er verra, nema betra sé, which is not worse, if it is not even better, i. 348.2. nem; nam, namt, nam, námu; næmi; numinn, older nominn, i. 200, 100; with , nam-a, 2. 15; a numdi in usage, formed from the numinn, as if from a verb nymja; örvaðist geð á allan hátt er eg numdi sjónum föður-landið heldr hátt hafít upp úr sjónum, Eggert: [ niman = λαμβάνειν; neman; nehmen; in Early ; in , where it is superseded by the taka, it survives in nimble and numb = be-numen = lcel. numinn.]
A. To take; the use of the word in this, its proper sense, is limited, for taka () is the general word, whereas nema remains in special usages; nema upp, to pick up, 140; nema e-n ór nauðum, ; þar er gull numit upp í söndum, 350; at hann nemr hann ór kviðnum, ok kveða á hvert hann nemr hann ór sínu órnámi, eða annars manns, i. 51; reifa mál þeirra er ór dóminum eru numnir, 79; hann á kost at nema þá upp alla senn, 51:—nema af, to abolish; þessi heiðni var af numin á fára vetra fresti, 165, 4:—nema frá, to except; nema konur eða þeir menn er hann næmi frá, 5; á þeim tíðum er uú eru frá numnar, i. 325:—upp numinn, taken up into heaven; Enoch var upp numinn, 41.
2. to take by force, seize upon; þá menn er konu hafa numit (carried off), i. 354; hann nam sér konu af Grikklandi, 404; Jupiter þá er hann nam Europam, 732. 17; nam Þóru á brott, 155; ek nam konu þessa er hér er hjá mér, 131; hann segir hann hafa numit sik í burt af Grænlandi undan Sólar-fjöllum, 32 new : nema nes-nám, Danir ok Svíar herjuðu mjök í Vestr-víking ok kómu þá opt í Eyjarnar er þeir fóru vestr eða vestan, ok námu þar nesnám, iv. 229, (see nesnám, landnám):—in a lawful sense, nema land, to take possession of a land, as a settler (landnám II); hann nam Eyjafjörð allan.3. nema e-n e-u, to bereave one of a thing; nema e-n höfði, aldri, fjörvi, 2. 31, 42; verða ek á fitjum þeim er mik Niðaðar námu rekkar, ; hví namtú hann sigri þá? 6; sigri numnir, xi. 306 (in a verse); numinn máli, bereft of speech, Geisli 34; fjörvi numna, life-bereft, (in a verse); hann lá þar lami ok öllu megni numinn, 116; þar til er lands-menn námu þá ráðum, used force, coerced them, i. 24; ríkir menn verða þá ráðum nomnir, 100; ef hann vill eigi nema trúa því, if he will not believe it, i. 88.4. to reach, touch, hit; í hvítu pilzi, þat var svá sítt at þat nam hæl, ii. 343; nema hjöltin við neðra gómi, 20; allir þeir sem oddrinn nam, Skíða R. 183; hvárt nam þik eðr eigi! 97; ok nema hann þar nauðsynjar, at hann má eigi lík færa, and if he is held back by necessity, i. 14, 70; þótt þik nótt um nemi, if the night overtake thee, 26: hence the saying, láta þar nótt sem nemr, to leave it to the night as it takes one = to take no care of the morrow:—nema stað, to take up one’s position, halt, 133, 197, i. 167, vii. 68, 237.5. phrases; Kolskeggr nam þar eigi yndi, 121; ef hann vildi þar staðfestask ok nema yndi, i. 103:—nema staðar = nema stað, 54, 205, 265, 104, 486, i. 206: of a weapon, hefi ek þat sverð er hvergi nemr í höggi stað, I have so keen a sword that it never stops in its stroke, it cuts clean through anything, ii. 535; oddrinn nam í brynjunni staðar, 76; svá at staðar nam (naf Reg.) höndin við sporðinn, 40; nema hvíld, to take rest, 1; nema veiðar, to take the prey, to hunt, 1.6. to amount to, be equivalent to; ef eigi nemr kúgildi, ii. 233; honum þótti landauðn nema, 4; það nemr öngu, litlu, miklu, it is of no, of small, of great importance; bríkr þær er greyping hefir numit, 345.7. nema við, to strike against so as to stop, come no further; nam þar við ok gékk eigi lengra, xi. 278; en gadd-hjaltið nam við borðinu, 36.8. to stop, halt; hér munu vér við nema, 236; þar námu þeir Hrafn við í nesinu, Ísl. ii. 266; hann býsk við, ok vill enn við nema, þótt liðs-munr væri mikill, 54; konungr verðr glaðr við er hann skal fyrir hafa funnit þá menn er eigi spara viðr at nema, 46; en ef þat nemr við förinni, at þú þykisk hafa fé oflítið, þá …, 70; er þat úvizka at bera eigi slíkt, ok mun þat eigi við nema, 327; at konungr mundi fátt láta við nema, at sættir tækisk, that he would do anything for the sake of peace, 210.II. as an auxiliary verb, emphatic, like do, did, with ; Höðr nam skjóta (H. did shoot) … sá nam einnættr vega, 37; þá nam at vaxa, 1. 9; hann nam at vaxa (he ‘took to growing’) ok vel dafna, 19; inn nam at ganga, 2; lind nam at skelfa, 9, 35; nam hón sér Högna heita at rúnum, 3. 14; róa námu ríki, they did row mightily, 35; nam hann vittugri valgaldr kveða, 4; nama Högna mær of hug mæla, 2. 15; þat nam at mæla, 9: seldom in prose, ek nam eigi trúa á þat er hann sagði, ; Falka hestr Þiðreks nemr þetta at sjá, 117.
B. Metaph. to take in a mental sense or by the senses, to perceive, like apprehendere, comprehendere, in old and usage:
I. to perceive, catch, hear, of sound; en svá mikill ákafi var at hvassleik veðrsins þá er konungr tók at mæla, at varla námu þeir er næstir vóru, viii. 55; sem þeir vóru langt brottu komnir, svá at þó mátti nema kail milli þeirra ok manna Saul, 486; þeir skulu svá nær sitjask, at hvárirtveggju nemi orð annarra, i. 69; engi nam mál annars, 164; mál nam í milli þeirra, v. 31; eigi skulu vér þat mál svá nema, we shall not understand it so, 156.II. to learn; klök nam fugla, ; hann hafði numit svá lög, at hann var enn þriðr mestr laga-maðr á Íslandi, 164; inir hæstu turnar hafa numit honum at hníga, 90; nú var Þórir þar ok nam þar fjölkyngi, iii. 245; Óðinn var göfgastr, ok at honum námu þeir allir íþróttirnar, i; nema nám, to take in, acquire learning, i. 92, 127; see nám:—to ‘catch,’ learn by heart, þær kváðu vísur þessar en hann nam, 275; vísur þessar námu menn þegar, 207; en hinn nemi, er heyrir á, Darrl.; Þórdís nam þegar vísuna, 33:—to learn from, þvar namtu þessi hnæfilegu orð? nam ek at mönnum …, ; nema ráð, ; menn nemi mál mín ! (in a verse):—nema e-t at e-m, to learn something, derive information from one, ek hefi hér verit at nema kunnustu at Finnum, i. 8; hann nam lögspeki at Þorsteini, Ísl. ii. 205; hann nam kunnáttu at Geirríði, 44; Glúmr hafði numit þenna atburð at þeim manni er hét Arnórr, i. 266; en Oddr nam at Þorgeiri afráðs-koll …, Ari nam ok marga fræði at Þuríði Snorra dóttur Goða … hann hafði numit af gömlum mönnum ok vitrum, … eptir því sem vér höfum numit af fróðum mönnum, … þótt hverr maðr hafi síðan numit at öðrum, … ok hafa menn síðan at þeim numit, (); nemi þér af mér, viii. 55.
C. Reflex., to take, seize for oneself:
1. to take by force; ef maðr nemsk konu, ok samþykkjask þau síðan, þá …, i. 247.
β. to stop; ok hafða ek þat sverð, sem aldri hefir í höggi stað numisk (= numit), ii. 208; friðr namsk, ceased.γ. to refuse, withhold from doing; hann bað hann eigi nemask með öllu at göra sem bændr vildu, i. 142; hverr bóndi er þat nemsk (who makes default), gjaldi …, 40; þar var kominn fjöldi liðs ór Austr-löndum til móts við hann, ok námusk förina (refused to go) ef hann kæmi eigi, ii. 71; en ef maðr nemsk leiðangrs-görð, eðr leiðangrs-ferð, þá hafi ármaðr sótt þat fyrr en skip komi á hlunn, … at hann hafi leiðangr görvan ok eigi fyrir nomisk, i. 200; en þó vil ek eigi fyrir minn dauða at nemask (disregard) hans orðsendingar, 29.
2. to learn; láttú nemask þat, learn, take heed that, 1, passim; eptir þetta nemask af aptrgöngur hans, 54.II. numinn, as numb, seized, palsied; hann var allr numinn öðrum megin, ok mátti eigi mæla hálfum munni, ; þá varð ek sem ek væra numinn, ; vera frá sér numinn, to be beside oneself, from joy, astonishment, or the like, the references above (A. 3).
Skammstafanir og tilvitnanir
  • q. v.quod vide.
  • cp.compare.
  • Ulf.Ulfilas.
  • A. S.Anglo-Saxon.
  • O. H. G.Old High German.
  • Hel.Heliand.
  • Swed.Swedish.
  • Lat.Latin.
  • v. l.varia lectio.
  • subj.viðtengingarháttur (e. subjunctive)
  • mod.modern.
  • Ed.edition, editions, edited.
  • indic.framsöguháttur (e. indicative)
  • irreg.óreglulegt (e. irregular)
  • i. e.id est.
  • pres.nútíð (e. present)
  • pret.þátíð (e. preterite)
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • part.lýsingarháttur (e. participle)
  • neg.negative.
  • suff.suffix.
  • Germ.German.
  • freq.frequent, frequently.
  • Engl.English.
  • Scandin.Scandinavia, Scandinavian.
  • spec.specially.
  • Cod.Codex.
  • metaph.metaphorical, metaphorically.
  • infin.nafnháttur (e. infinitive)
  • pref.preface.
  • prop.proper, properly.
  • adj.lýsingarorð (e. adjective)
  • Gm.Grímnis-mál. (A. I.)
  • Vkv.Völundar-kviða. (A. II.)
  • Ls.Loka-senna. (A. I.)
  • Hm.Hává-mál. (A. I.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Barl.Barlaams saga. (F. III.)
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
  • Sks.Konungs Skugg-sjá. (H. II.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Hkv.Helga-kviða Hundingsbana. (A. II.)
  • Hkv. Hjörv.Helga-kviða Hjörvarðssonar. (A. II.)
  • Stor.Sona-torrek. (A. III.)
  • EddaEdda. (C. I.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Band.Banda-manna saga. (D. II.)
  • Gþl.Gulaþings-lög. (B. II.)
  • Jb.Jóns-bók. (B. III.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Bær.Bærings saga. (G. II.)
  • Hom.Homiliu-bók. (F. II.)
  • Stj.Stjórn. (F. I.)
  • N. G. L.Norges Gamle Love. (B. II.)
  • Fsm.Fjölsvinns-mál. (A. II.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • Íb.Íslendinga-bók. (D. I.)
  • BjörnBiörn Halldórsson.
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • Bárð.Bárðar saga. (D. V.)
  • Gkv.Guðrúnar-kviða. (A. II.)
  • Em.Eiríks-mál. (A. III.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • K. Á.Kristinn-réttr Árna biskups. (B. III.)
  • Sdm.Sigrdrífu-mál. (A. II.)
  • Al.Alexanders saga. (G. I.)
  • Alm.Alvís-mál. (A. I.)
  • Hým.Hýmis-kviða. (A. I.)
  • Finnb.Finnboga saga. (D. V.)
  • Bjarn.Bjarnar saga. (D. II.)
  • Glúm.Víga-Glúms saga. (D. II.)
  • Vsp.Völuspá. (A. I.)
  • Rm.Rígsmál. (A. II.)
  • Skv.Sigurðar-kviða. (A. II.)
  • Am.Atla-mál. (A. II.)
  • Vtkv.Vegtams-kviða. (A. I.)
  • Og.Oddrúnar-grátr. (A. II.)
  • Post.Postula sögur. (F. III.)
  • Þiðr.Þiðreks saga. (G. I.)
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Hbl.Harbarðs-ljóð. (A. I.)
  • H. E.Historia Ecclesiastica Islandiae. (J. I.)
  • O. H. L.Ólafs saga Helga Legendaria. (E. I.)
  • Ann.Íslenzkir Annálar. (D. IV.)
  • Mar.Maríu saga. (F. III.)