Yrða

standa

sagnorð
stend, stendr, stöndum, standit, standa; stóð, stótt, stóttú ( stóðst, stóðstú), stóð, stóðum; stæði; statt, stattú ( stand-þú); staðinn; stóðu = stelisse, vi. (in a verse); a medial form, stöndumk (= stat mihi), 1. Kormak; stóðumk (= stabant mihi), 106: with stóð-k-at, iii. 22 (in a verse). [Common to all Indo-Germ. languages.]
A. To stand; þó at hann gangi eðr standi áðr, ii. 95; hann stóð við vegginn, … stóð á víxl fótunum, ii. 158; standa höllum fæti, 97; koma standandi niðr, to come down standing (after a leap), 85, ii. 110; skal mik niðr setja standanda, in a standing position, 54; munkr er eigi mátti standa á bænum ok reikaði, 62; standa á götu e-s, 109; standa fast, to stand fast, 92; standa frammi, to stand, be on one’s feet, vii. 85; s. fyrir dómstóli keisarans, 656 C. 19; s. fyrir manni, to stand before a man, so as to screen him, ii. 12. 115, 357: s. hjá, to stand by, to assist, ii. 501: standa nær e-m, to stand near one, to back, 76; nær standa vinir Gunnars, 88.
2. to stay; Egill stóð meðan ok beið þeirra, 483; statt (stop) ok trú mér, 623. 17.3. to stand, stick; stóðu spjót þeirra ofan frá þeim, 253; at hann standi fastr í fönninni, 84; skildinum, svá at fastr stóð í vellinum, 262; öxin stóð á hamri, went through to the back, and stuck there, 165; sveininum stóð fiskbein í hálsi, the bone stuck in his throat, 40; ef nökkurum stendr bein í hálsi, 655 ix. B. 2: , það stendr í e-m, it sticks in one’s throat.4. to stand, remain; borð stóðu, stood, were not removed, vii. 144; skála þann sem enn stendr í dag, 58 new ; svá lengi sem heimrinn stendr, 64; skyli bú yðr standa ú-rænt, 208.5. to stand, be seated, placed;í þeim dal stendr kirkja, 57; kirkja sú er stendr í Reykja-holti, i. 476; bær einn stóð skamt frá þeim, 230; ór þeim sal er und þolli stendr … ask veit ek standa, … stóð fyrir norðan salr, sal veit hón standa, ; Lissibón stendr á Spáni, vii. 80; Narbón stendr vid Jórsala-haf, x. 85; öll þau fylki er í hans biskups-ríki stóðu, vii. 300; Illugastaði ok Hrafnagil er standa í Laxárdal, v. 17; standa á bók, reikningi, skrá …, [ es steht geschrieben], ii. 12, 13, i, passim. II. with ; standa á e-u, to stand on, insist on, persevere in; statt eigi á því er þér er bannat, ; s. á illu ráði, id.; s. á hendi e-m, 88, i. 121 (see hönd); mest mundi á fyrir-mönnum standa, 106: to stand upon, s. á lögum, 41; s. á rétti sínum, … standa á dómi e-s, to stand by, abide by:—s. gegn, á móti, to withstand, 7, ii. 36, 225, x. 401:—s. af e-u, to give up, afstaae, i. 523:—s. at, to help (at-stoð); hvaðan Guðmundr stendr at, … hvaðan sem hann stendr at, 214; þeim er þaðan standa at, 193:—s. eptir, to remain, i. 335, ii. 231, vi. 248, ii. 301, 202, 116, 12, 422 (eptir-stöðvar = arrears):—s. fyrir, to stand before, to stand in the way of a thing, Ísl. ii. 262, vi. 61, i. 140; s. e-m fyrir þrifum, ii. 154; s. e-m fyrir gleði, vii. 162; s. e-m fyrir svefni, (in a verse); s. e-m fyrir ljósi, to stand in the way of one’s light; láta e-t s. fyrir kaupi, 17; láta s. fyrir kviðburði, 87; ef afl hefir staðit fyrir kvið þeirra, i. 53; þat á eigi fyrir málum at s., 106; eiðr Vermundar stóð fyrir, 22; járni á hann fyrir at standa, i. 342; s. fyrir með eineiði, 346:—s. í e-u, to be deeply engaged in; s. í bardögum, einvígum, málum, stórmælum, kvánbænum, , 486, 262, 53, 224, 227, Ísl. ii. 216; standa í ábirgð, v. 24; s. í þjónustu, :—standa saman, to stand together, put together in one place; þar stóðu saman fé mikil, 318; stóð úmegð mörg saman, Ísl. ii. 198; þar stóð auðr mikill saman, 124: to consist, 2:—s. undir e-u, to be subject to; s. undir prófi, i. 6; féit stendr undir honum, is in his keeping, i. 395: standa undir með e-m, to support, i. 20; s. vel undir e-t, to support well, back, 215, vii. 125; jarl stóð vel undir hans mál, viii. 282; munu margir vel undir þat s., to back it up well, 52:—standa upp, to stand up from a seat, 3, i. 33, x. 401: to rise from bed, 69, 121; s. upp fyrir dag, 577; s. upp ok klæðask, 44; hann liggr sjúkr … þar er standi aldri upp, 80 (standa upp ór sótt); s. upp með e-m, to rise, join one, ii. 203:—s. uppi, of a ship, to be laid up ashore (during the winter), 259, Ísl. ii. 273: of a corpse, to lie on the bier, ii. 257, 101: of a bow, to be kept bent, 623. 19: standa upp, to be standing, be left standing on one’s feet; færri standa upp enn fallnir eru, xi. 110; stóðu þá enn upp mjök margir á skeiðinni, many still stood up (not dead or wounded), 142; flýði allt lið er upp stóð, 33; fimm einir menn stóðu upp á skipinu, 356 old , (new 414 leaves out ‘upp’); meðan ek má upp standa ok vápnum valda, 170: standa uppi, id., Fms, viii. 139, i. 210:—standa við e-u, to withstand, i. 1, 336 (við-staða); svá harðfengir at ekki stendr við, 271; svá mikit troll at ekki stendr við honum, 177; þeir skutu svá hart, at ekki stóðu við hlífarnar, i. 173: to stand against, stop, hann stóð við litla stund (við-staða, a pause, halt):—standa yfir, svá lengi sem þingboð stæði yfir, lasted, ii. 216: hversu lengi skal fjárbón sjá yfir standa? 141; í þessum griðum ok svardögum sem yfir standa, which now stand, are in force, xi. 365; þar er þeirra ríki stendr yfir, extends, 344.
B. Metaph. usage, to stand still, rest, pause; verðr hér fyrst at standa sagan, the story must stop here, vi. 56: nú skal hér standa um athæfi Varbelgja, ix. 473; skulu sóknir standa, meðan leiðangr er úti, 486; útlegðar-sakir skulu eigi standa um várþing, i. 103; skyldi málit standa um nóttina til rannsaks, ix. 414; skal þá standa leigan í hross-verðinu, i. 434; stóð þá kyrrt nokkura hrið, xi. 397; at svá búit stæði, 139; eigi mátti svá búit s., ii. 9; standa með blóma; stendr búit með miklum blóma, 2.
2. to last; Guðs ríki stendr ei ok ei, 160; ok standa eina þrjá vetr, 323; þá sjau daga sem veizlan stóð, ; en er þrjár nætr hafði veizlan staðit, 117; hafði lengi staðit bardaginn, 18; er deildir várar s. lengr, 738; stóð mikil deila milli þeirra langa hríð, x. 169; stóð þetta heimboð nokkut skeið, 81; meðan erfit stóð, 54; stóð hennar hagr með þeim hætti, ii. 166:—to be valid, skal þetta testamentum s. ok haldask, iv. 8; ok standa enn þau lög, 52; um tólf mánaðr stendr þeirra mál, i. 143; skal þat allt s. ok satt vera, 655 xxvii. 28; hans tala skal s. á fé sjálfs hans, 146; má þat eigi s. né fyrir satt halda, 31; hann mun láta s. boð þessi (stand by it), 77; þrjú kúgildi þau er standa með jörðunni, iii. 8; ekki á Bjarkeyjar-réttr á því máli at standa, this case does not fall under the town jurisdiction, vii. 130; stendr þat mál (it extends) um þrjá fjórðunga, i. 464.3. to befit, become; konungr kvað þat ekki standa, at menn lægi svá, x. 157; berr þat eigi né stendr þvílíkum, 132; hví stalt þú guðum mínum, ekki stendr þér slíkt, 181.4. phrases, nú stóð í stilli, see stilli; var þat boð með svá miklu kappi, at stóð í stönginni ( saa at det stod efter), xi. 424; standa í háska, 5. sem inn átti dagr Jóla standi á Dróttins degi, 128; en á þeim degi stóð Ólafs messu-aptann, 111.II. of direction, to stand in a certain way, project, trend; fjögur horn ok stóðu fagrt, hit þriðja stóð í lopt upp, hit fjórða stóð ór enni, ok niðr fyrir augu honum, 120; geitar-horn stendr ór höfði henni, vii. 156; vápn stóðu á Birkibeini svá þykt at varla mátti hann falla, 325; gákk af bryggjunni eðr spjotið stendr á þér, 144; ella hefði spjótið staðit gegnum hann, 246; blóðbogi stóð ór hváru-tveggja eyranu, 210, vi. 419; boginn stóð inn um ræfrit, 239; kallar hann betr standa veðrit, at fara landhallt, the wind stands better for making land, x. 347; sunnan-vindr hvass ok stóð at virkinu, xi. 34; stóð gnæðingr með fjöllum, 171; af íllsku ok úþef þeim er af stóð, iii. 128; stóð vindr af landi, Vigl. 79 new ; stendr inn straumrinn, ii. 143: stóð stropinn um kyrtilinn, ; standa grunnt, to be shallow; vinátta okkur stendr grunnt, 520; stóð hón alla vega jörð, touched the earth. ; stafir stórir ok stóðu grunn í ánni, ii. 19; örkin stóð grunn, stuck to the ground, 50, 460, ii. 358; þrjár rætr standa; á þrjá vega undir aski Yggdrasils, ; augu yður standa lengra fram, iii. 129; finnr konungr at mikit stendr undan við hann í vinfenginu al hendi Sigvalda, xi. 106; heilræðit stóð á þenna sama sendiboða, referred to him, 433; hvaðan Guðmundr inn ríki stendr, on which side he stands, with whom he sides, 214.
2. to proceed from, be caused by; eigi standa þin orð af litlu fári, i. 195; stóð lítil stjórn af honum, xi. 223; þótti af honum minni ógn standa, 268; e-m stendr mein, úhapp, útili, íllt, gagn, hjálp … af e-m, 175; guðin rökðu til spádóma at af systkinum þessum mundi þeim mikil mein ok úhapp standa, 18, 65, 39; eigi mun svá mikit íllt af þér standa, 368; opt stendr íllt af kvenna hjali. 15: yðr munn vandræði af standa, 175.3. standa til, to tend towards; nú stóð áðr til svá mikils váða, at …, vii. 144; þá stendr þó til meira geigs, xi. 275; standa til umbótar, to stand for mending, need it, ii. 234; flest frumsmíð stendr til bóta, needs mending; standa til mikils kostnaðar, ii. 18; sem bæn yður stendr til, tends to, 192; hvárt honum standi hugr til nökkurrar konu, Ísl. ii. 285; engi ván eða verðleikr stendr til at fáisk, 91; sem bæn yður stendr til, 192; eptir þeim efnum sem honum þætti til standa, according to the merits of the case, vii. 60; eptir þvi sem lög stódu til, as the law stood, 146, 28; frekari álög en forn lög stæði til, xi. 224; latari enn líkendi stæði til, 256; fremr enn ritningar stóðu til, tended towards, warranted, ; líta á mál hans eptir þeim efnum sem honum þætti til standa, as the merits were, vii. 60; eptir því sem lög stóðu til, 146, 28; standa til váða ok auðnar, x. 271.
III. to catch, overtake; hann drap menn Eiríks konungs hvar sem hann stóð þá, i. 91; var hverr drepinn þar er staðinn varð, 107; lét hann ræna hvar sem hann stóð þá, vii. 181; hörmuðu bæði at þau máttu eigi fá staðit hann, 120; ef hann er með vátta inni staðinn, ii. 18; ef maðr tekr fé manns ok vinnr þjófskap at, enda standi hinn hann () at þvi er fé þat á, svá at handnumit verðr, ok …, 136; hinum er þýfð var í höndum staðin, id.; nú stendr maðr fé sitt þjófstolit í hendi öðrum manni, 537.
2. to stand, to endure or bear; hverr sem fyrir-smár dómarann, ok vill eigi dóm standa, i. 452: to discharge, skal dæma landit þeim manni er varðveizlu stendr, to the man who stands as guardian, ii. 251; sá er vitna þarf skal standa þeim kost allan, 358.3. to press, urge, trouble; ef ofviðri stendr mann, i. 349; Alfhildi stóð sótt, ii. 199, 425; mun þik nú hræðsla standa, iii. 429; elli stóð Hárek, Ísl. ii. 482; hver fjölskylda sem þik stendr, Fms, xi. 429; segja máttu hvat þik stendr, what urges thee. ; ok vænti af þér mests trausts, því heldr sem mik stendr meirr, iii. 70; standa mik svá stórar þröngslir, at …, 495; hvat stendr þik, what ails thee? 75 new ; hvat stendr þik, Bergr, sagði biskup, i. 807; því at eins at þeim (þá?) standi ofviðri, i. 371.4. to be of weight, value; skal hann eigi standa tómr meirr enn átta merkr, 524; gullhringr stendr sex aura, mörk, ii. 246, xi. 204; strútrinn stóð tíu merkr, 77; vættir þær er hver þeirra standi hálfa níundu mörk, 523.
C. Reflex. to stand right, be able to stand; steðjaði hann upp yfir törguna ok stóðsk þó, 144; þar mundir þú eigi hafa staðizk fylgjur þeirra Þorvarðs, 104; hann druknaði, því hann stóðsk ekki fjölkyngi Ragnars, 181.
2. standask e-t, standask áhlaup, 411; höggum standask fáir, 411 B; fáir stóðusk honum, þótt fræknir væri, 87 A; gull stendsk elding, i. 501; þetta éi var með svá miklum býsnum, at ekki máttu sumir menn betr enn fá staðizk, Fms, xi. 136; var við sjálft at ek mætta eigi standask, x. 331; stóðsk hann eigi ok dó, 623. 33; hví lét Guð þeira freista, þar er hann sá at þau máttu eigi standask, 28; at þér standisk jafnvel ef þér sjáit frændr yðra svívirða, v. 270.3. to stand, bear, tolerate; hann skekr at honum sverðit, þetta fá þeir eigi staðizk ok hlaupa, Ísl. ii. 364; Kári stóðsk þetta eigi, 270; stóðsk eigi ámælis-orð Sigmundar, 218; standask frýju-orð, 196.4. standask við e-m, to stand, be able to withstand; Heiðrekr vá með Tyrfingi ok stóðsk ekki við honum, i. 526; engi hlutr var svá sterkr at standask mætti fyrir honum. .5. to be valid; skulut mál hans standask um þá sök, i. 64; á þeirra dómr at standask, 80; eigu jammikit þeira orð at standask, sem annarra lögréttu-manna, 10; ef þú kemr til konungsins, ok megi þín orð nokkut standask, xi. 193; hennar orð stóðusk svá mikit, at …, i. 208; um þat vilda ek at mín at kvæði stæðisk, at …, 98.6. of direction, to proceed from; standask af e-m, af henni mun standask allt it ílla, 49; svá stenzk af um ferð mína, the matter stands so as to my journey; Ólafr sagði jarli hversu af stóðsk um ferð hans, 112 (hversu af stóð, 340); ekki sagði Kjartan föður sínum hversu af stóðsk um ferð þessa, 208; Gautr segir honum geiniliga allt hversu af stóðsk inn ferðir hans, iii. 57; svá stendsk af um ferðir mínar, at ek má hér ekki dvelja lengr, vi. 350; eigi veit ek hvernig af stenzk (stennz) um för þína, hvárt þú ferr nökkut í konungs leyfi, 143.7. a middle form; yfir ok undir stóðumk jötna vegir, the ‘giant-ways’ (rocks) stood above and below, ; stöndumk hjörr til hjarta, the sword touches me to the heart, 1.II. to stand opposite one another in the same line: to meet, of ends; þat stóðsk á, nesit þvert ok fylking þeirra, Ísl. ii. 326; stóðsk þat á, at Jólin þraut ok lokit var sögunni. vi. 356; vígin Áskels ok Steingríms skyldi á standask, 281; stóðsk þat á endum ok ostkistan, 76; stóðsk þat á endum ok þat er Gunnarr; átti at gjalda, 111; létu þeir þat á endum standask, 120; standask á mót; sandmelr sá er á stendzk ok Seftjörn, 23; bær hans stóðsk á ok konungs atsetr, ii. 63: bíða þess at á stæðisk misganga straumanna ok austan-veðr, 266: stendzk heldr í móti með þeim hjónum, they were rather at sixes and sevens, did not agree well, 21: hendingar standask sem næst, to stand as close to one another as possible, (); tungl þau er næst standask, nearest to one another, 34, 1812. 56.III. staðinn = staddr, steadfast, placed, abiding; hvar sem maðr er staðinn, i. 163; vildi hann nú til staðins vita (knew for certain) hver svör jarl vildi gefa, 18.
Skammstafanir og tilvitnanir
  • pres.nútíð (e. present)
  • pret.þátíð (e. preterite)
  • mod.modern.
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • subj.viðtengingarháttur (e. subjunctive)
  • imperat.boðháttur (e. imperative)
  • cp.compare.
  • part.lýsingarháttur (e. participle)
  • infin.nafnháttur (e. infinitive)
  • neg.negative.
  • suff.suffix.
  • metaph.metaphorical, metaphorically.
  • i. e.id est.
  • absol.absolute, absolutely.
  • Ed.edition, editions, edited.
  • Germ.German.
  • prepp.forsetning (e. preposition)
  • Dan.Danish.
  • etc.et cetera.
  • l. c.loco citato.
  • ch.chapter.
  • acc.þolfall (e. accusative)
  • recipr.reciprocally.
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Fm.Fafnis-mál. (A. II.)
  • Hm.Hává-mál. (A. I.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Greg.Gregory. (F. II.)
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • Blas.Blasius saga. (F. III.)
  • Þórð.Þórðar saga hreðu. (D. V.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • D. I.Diplomatarium Islandicum. (J. I.)
  • Vsp.Völuspá. (A. I.)
  • Dipl.Diplomatarium. (J. I.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Mirm.Mirmants saga. (G. II.)
  • Js.Járnsíða. (B. III.)
  • Hom.Homiliu-bók. (F. II.)
  • Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
  • N. G. L.Norges Gamle Love. (B. II.)
  • Stj.Stjórn. (F. I.)
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Fbr.Fóstbræðra saga. (D. II.)
  • Mar.Maríu saga. (F. III.)
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Ám.Auðunnar-máldagi. (J. I.)
  • Orkn.Orkneyinga saga. (E. II.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Bárð.Bárðar saga. (D. V.)
  • Gþl.Gulaþings-lög. (B. II.)
  • Band.Banda-manna saga. (D. II.)
  • Sks.Konungs Skugg-sjá. (H. II.)
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Odd.Stjörnu-Odda draumr. (D. V.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • Ver.Veraldar saga. (E. II.)
  • K. Þ. K.Kristinn-réttr Þorláks ok Ketils = Kristinna-laga-þáttr. (B. I.)
  • Clar.Clarus saga. (G. II.)
  • Art.Artus-kappa sögur. (G. II.)
  • Gm.Grímnis-mál. (A. I.)
  • EddaEdda. (C. I.)
  • Barl.Barlaams saga. (F. III.)
  • D. N.Diplomatarium Norvagicum. (J. II.)
  • Al.Alexanders saga. (G. I.)
  • Jb.Jóns-bók. (B. III.)
  • Grett.Grettis saga. (D. II.)
  • Lv.Ljósvetninga saga. (D. II.)
  • Eluc.Elucidarium. (F. II.)
  • BjörnBiörn Halldórsson.
  • Valla L.Valla Ljóts saga. (D. II.)
  • Fær.Færeyinga saga. (E. II.)
  • Rd.Reykdæla saga. (D. II.)
  • Bjarn.Bjarnar saga. (D. II.)
  • Ht.Hátta-tal. (C. I.)
  • Vígl.Víglundar saga. (D. V.)