Yrða

við

nafnorðkvenkyn
1. , viðjar, viðjar, [ vidje; withy; akin is víðir, ]:—a withy or with; síðan var viðin (a withy halter) dregin á hals honum, vii. 13 (see ); þarmarnir urðu at viðu (sic) sterkri, iii. 34; ef röng eða viðjar slitna, 398; var enginn saumr í, en viðjar fyrir kné, of a boat, vii. 216; höggva tré til viðja, 88; viðjar af gulli ok silfri, on a dog, i. 136, iii. 45; tún-svín þat er hringr, knappr eða við sé í rana, ii. 232; stjórn-við, the ‘rudder-withy,’ the strap in which the paddle-like rudder moved, like the ζευκτηρίαι in Act. Apost. xxvii. 40.2. dual (= vit), we two (see ek C); this spelling, which is also that of the oldest vellums, answers to the pronunciation, passim: in usage it has quite taken the place of the old vér.3. , also used without its case, or simply as an adverb; við is a curtailed form of viðr, which latter form remains in a few compds, even in usage, thus, viðr-eign, viðr-kenna, viðr-nefni, viðr-lífi, viðr-væri; when found singly, við is the common form in ; but as in it is commonly abbreviated, v̾, the two forms are hardly distinguishable; við, however, is received as the usual form, viðr being more in Norse vellums, and in some later vellums imitating the Norse spelling: [ wiþra = πρός; wider; wither-shins; widar; wieder; but with; ved; wäd]:—against, towards, WITH DAT.A. Against, denoting a leaning or resting on, striking against, or the like; hann hjó hann upp við garðinum, smote him standing against the wall, 120; stinga höndum við berginu, 59; ganga við brekkunni, up-hill, against the hill, adversus montem, 212; skjóta við honum skildinum, i. 44; ljósta skildi við kesjunni, 378; hann spyrndi við svá fast … spyrna við grunni, 36; kasta sér niðr við vellinum, 58; leggja e-n við velli, 344; slá honum niðr við steininum, dashed his head against the stone, 292; hann drap hann við borðinu, 236; hjó af honum höfuð við stokkinum, ii. 285; ok lagði (þá) við stokki, 73; hús liggja við velli, lie down in ruins, iii. 144; er hinn efri kjöptr við himni enn hinn neðri við jörðu, the upper jaw touching the heaven, the lower the earth, 41; skera af sér strenginn við öxinni, rubbing it against the axe, 136; vóru segl hans at sjá við hafi, the sails were seen out at sea, far in the offing, ii. 403.
II. against, towards, of direction; gapa við tunglinu, iii. 622; horfa við e-m, to look towards, face, 293; horfa baki við e-m, iii. 384; líta við e-m, 132, i. 125, vii. 314; horfa vid landi, A.A. 24; snúa baki við e-m, i. 296; snúask við e-m, ii. 120.III. along with, with, denoting company; hann hafði við sér harpara einn, 57; hann hafði marga smiðu við sér, ix. 377; fór Margaðr ok Guthormr við honum, iii. 113; at Ástríðr mundi vera við feðr sínum, i. 188; er hér ok Sigurðr við jarli, ix. 327; hann var þar upp fæddr við henni, x. 421; bjóðum vér þér við Hákoni þangat, ix. 252; ferr heim við sínum mönnum, 312; fór hann við liði sínu, iii. 44; við hundrað skipum, i. 461; gengr síðan í sæti sín við oðrum mönnum, x. 17; bað biskup ríða við sér (= með sér), 6.
2. with, of an instrument; jarl hljóp upp við sverði, ix. 340; sjau menn við vápnum, viii. 14; gengu tveir menn við merkjum, x. 15: the phrase, eiga, ala, geta barn við kouu, , i. 113, iii. 110, 102, 31; merrin fékk við þeim hesti, 195.3. usages; við góðum vinskap, 362; halda vináttu við föstum trúnaði, ix. 375; at þær sagnir muni vera við sannindum, true, viii. 6; at berjask við honum eðr við honum lífit láta, ix. 332; fara við herskildi … eyða land við eldi, x. 134; ausa e-t við moldu, i. 220; skipuðu mörgum hlutum við (with, among) sínum mönnum, x. 91; gengu síðan í sæti sín við öðrum mönnum, among other men, 17; skreiðask fram við (= með) landinu, viii. 437.4. = ok, with, together with; Þórr við Grimni = and G., Hallfred; höfuð við hjarta, head and heart, Kormak.
B. METAPH. USAGES:
I. denoting barter, exchange, against, for (like ἀντί); gefa gull við grjóti, iii. 45; selja við verði, i. 80; seldu mik við hleifi, ; við litlu verði, 100; við fémútu, 215; meta e-t við silfri, x. 5; gefa margra manna líf við yðvarri þrályndi, iv. 194.
2. denoting remedy, against; beiti við bit-sóttum en við bölvi rúnar, 140; hjálpa e-m við e-u, to help against, passim.
II. against, denoting contest, warding off, withstanding; hafa afla við e-m, 43; hafa liðs-afla, liðs-kost við e-m, 372, i. 272: , hafa ( afi) við e-m, to be one’s match, 109; þótti sem engi mundi hafa við þeim í vígi, 89; eg hefi ekki við þér, I cannot lift with ( am no match for) thee; ábyrgjask e-t við e-u, ii. 216, 364; forða e-m við háska, i. 116; halda þá við ágangi Hákonar, i. 224; varðveita e-n við e-u, ; ekki hélzk við þeim, 125; rísa við e-m, ii. 119; vera búinn, van-búinn við e-m, 324; sat hann þar við áhlaupum Dana, i. 28; vinna við sköpum, i. 199; sporna við e-u, göra við e-u, see göra, sporna; ef þat nemr við förinni, 70 (see nema A.I. 7, 8); mæla við e-u, ii. 198; tölðu allir við förinni, 28; setja hug sinn við e-u, x. 232; kveða nei við e-u, i. 27; drepa hendi við e-u, ii. 164; reiðask við e-u, 182; e-m ríss hugr við e-u, i. 30; mér býðr við e-u, to loathe; sjá við e-u, to shun; varna við e-u, to beware of; vera hætt við e-u, in danger of, Ísl. ii. 262; ú-hætt við e-u, safe, 319.III. with verbs;liggja við e-u, to lie on the verge of; honum lá við falli, iii. 261; búið við skipbroti, Ísl. ii. 245; honum var við andhlaupi, 553; sjá, horfa, líta … við e-u, to look towards; taka við e-u, to receive; búask við e-u, to prepare for, expect, 106; verða vel, ílla, við e-u, to behave well, ill, on some occasion; komask við veðri, see veðr.IV. usages; þeir snerusk þá við, turned round, facing, 245; hón drap við hendi, 38; hann laust við atgeirinum, 84.; hann stakk við forkinum, 220; hann stakk við fótum, stopped, 300; hrífa við, to catch hold, i. 197, 423, 125; búask við, to make oneself ready; göra við, to resist; rísa við, to withstand, ; at ek bjóða við tvenn verð, 146; hvatz hinn fiðr við, whatsoever he may object, 99; taka við, to begin where another stops; þú skalt gefa mér við (in return) verjuna, WITH ACC.
A. By, at, close to:
I. denoting proximity; skjöldr við skjöld, shield to shield, in a row, 125; skip við skip, (in a verse); samnask hlutr við hlut, 108; hálsinn við herðarnar, 40; sníða skeggið við hökuna, 564; við bryggju-sporðinn, i. 14; grafa barn við kirkju-garð út, ; uppi við fjallit, 137; við Sandhóla-ferju, 29; við vaðit, 83; við veginn, by the way-side, ii. 330; hér við ána, by the river, 46; búa við Þjórsá, 93; liggja við land, i. 14; við Ísland, ; binda stein við hálsinn, 154; draga segl við hún, hoist sail to the top, ii. 6; reka spora við eyra e-m, 82; festa e-n við meið, tré, to fasten to a pole, a tree, 391; nísta við gólfit, to pin it to the floor (see nista); binda við fót e-s, to bind up a broken leg, 167; dró upp flóka við austr, in the east, 22.
2. temporal, towards, at; við vetr sjálfan, ii. 97; 51 C; við sólar-setr, i. 514; við sól, with the sun, at sunrise. 717; við aptan, towards evening, () ii. 143; við þat sjálft, at that moment, xi. 432; bregða í kross við hvert orð, at every word, ; vera við aldr, to be stricken in years, 18, Ísl. ii. 192, ii. 81; ef barn er við dauða, on the point to die, i. 345; við sjálft, on the verge of (see sjálfr); við váða sjálfan, búið við geig, on the verge of, 158; Grettir var við svefn, just asleep, 127.3. phrases, við svá búit, after all done, often with the notion of ‘in vain, nothing having been done’ (búa B. II. δ); fóru við þat heim, i. 54, ix. 469, 127; skildu við þetta, 260, Ísl. ii. 217.
II. at, to; Hrútr er við skip, 4; Hrútr var við búð, 79; vera heima við bú sitt, 215; hanga upp við siglu-rá, iii. 659; bundinn við staf, 232; fastr við altara, fastened to the altar, 110; styðja sik vid e-t, to lean on, ix. 512; sitja upp við hægindit, leaning on it, 16; sitja upp við vegginn, 153; ganga við staf, 219; ganga við tréfót, 66; styðjask við höndina, i. 228; rísa upp við olboga, 15; sitja við stýri, at the rudder, 385; hafa barn við brjóst, to have a bairn at breast, i. 340; leggja, bæta, auka, við e-t, to add to; blanda við e-t, to mix with; vera við e-t, to be present at, 92, 540; sitja við drykk, mat, to sit at drink, meat, 303, 420.III. denoting association, together with; vera samþingi, samfjórðungs við e-n, ii. 237; vera saman við e-n, vera samvista við e-n, eiga samneyti við, vera sammæðr við e-n, passim; vera utan-fjórðungs við víg, ii. 89; vera við e-t riðinn; þeir vildu eigi vera hér við heiðna menn, 4; búa við e-n, 17.
2. direction; í sýn við bæinn, ii. 507; í örskots-helgi við garðinn, ; standa í höggfæri við e-n, 97; við þat lík at lifa,
IV. denoting company, with; bauð þeim heim við alla sína menn, 27; riðu við sextigi manna, 10, 213, 164; gékk á land við einn svein, ix. 502; sækja land við útlendan her, i. 198; við fá, marga … menn, i. 35; the phrase, við annan, þriðja fjórða … mann (see annarr I. 1); þú ert hér kominn við svá mikit fé, 112; sækja mál við níu búa, ; við váttorð, i. 103; leyfa e-t við vitni, 104; bjóða e-t við váttorð, in the presence of, by witnesses, 243.
B. METAPH. USAGES:
I. towards a person or thing, respecting, regarding; hryðja við aðilja, () i. 127; missa fjár síns við þjóf, ; skilja við e-n, to part with (see skilja); til metnaðar við sik, i. 20; til huggunar við sik, 228; til þjónustu við e-n, 28; til gæzlu við e-n, for keeping, watching one, 152; ganga, koma, fara til fundar, til móts … við e-n, 62, 90, 4, 101; mildr, blíðr, léttr, kátr, ástúðigr, góðr, harðr, grimmr, reiðr, harðráðr, stríðr, … við menn, mild … towards, 2, 47, 48; víkjast undan við e-n, 42; fyrir kapps sakir við e-n, til liðveizlu, hjálpar … við e-n, 44, 75; sýna vinskap, halda vinskap við e-n, 150; leggja ást við e-n, 34; líka vel, ílla við e-n, 53; eiga eyrindi við e-n, 260; eiga orð við e-n, 255; hafa lög við e-n, 106; tala, mæla, ræða, segja, spjalla við e-n, to talk, speak … with a person, passim; skipta, eiga, … við e-n, to deal… with; berjask, deila við e-n, to fight with, against; göra e-t við e-n, so to act with, 43; reyna e-t við e-n, to contend with one, 46, 94, i. 106; hafa misgört við e-n, viii. 103; láta vaxa óþokka við e-n, 107; tilför við Gunuar, 101; mála-tilbúnaðr við e-n, 100; sekr við e-n, útlagr við goða,
2. hræddr við e-n, afraid of one; verða varr við e-t, to perceive; vanr við e-t, used to a thing; hann var svá vanr við vini sína, viii. 220; fella sik við e-t, kunna við e-t, to apply oneself to, to like.
II. of cause, by, at; falla við högg, to fall by a stroke, 163; hrata við lagit, 379; vakna við e-t, ii. 116; vakna við draum; verða glaðr, reiðr, hryggr, úkátr … við e-t, to become glad, wroth … at, 10, 102, 321, passim; bregða sér við e-t, 190: by, við minn atbeina, vi. 66; við samþykki e-s, 165; við ráð e-s, () ii. 30; gört þat við einræði þitt, 188; et þat at vánum við skaplyndi Þorgeirs, 255; hlaða seglum við mikinn háska, with great danger, 168; sigla við stjörnu-ljós, to sail by star-light, i. 24; lesa við ljós, to read with a light; búa sik við skart, to dress fine.III. as compared with, set off against; sex sær við kú, i. 502–504; selja, virðing sína við íllgirni þínaa, 160; þrjóta mun mik íllsku við þik. i. 322; mik skortir við hann, 90; hafa afta við e-n, 187; eigi minna virðr enn við konunginn, of equal worth with the king, xi. 45; er þetta við mikla fémuni, 19; fjórðungi skerð við goðorð önnur, () i. 211; Skotland er þriðjungr ríkis við England, 266; þriðjung við liðsmenn, 57; at þriðjungi við ykkr, 102; helming við hann, i. 22; gaf þeim hálfar tekjur við sik, 7.IV. við þann kost, on that condition, () i. 233: of medicine, for, við svefnleysi, við orms-bit, við offeitan kvið …, : in usage , and so in 138.V. denoting fitness, proportion; göra klæði við vöxt e-s, 516; við þeirra hæfi, 109; er þat ekki við þitt æði, 298; vera við alþýðu-skap, 63; við sik, in proportion, 8; neyta skógar við sik sem þarf, ii. 292; þat er hann má eigi sjálfr við sik njóta, himself alone, 623. 21; hann var skapaðr allr við sik, well shaped, symmetrical, i. 173; fagrt ok allt vel við sik, x. 321; veðrit vesnaði en nátt-myrkr á við sik. 52; vita hvat við sik væri, to know what was the matter, xi. 11, ii. 516; leggja mál við tré, 316; draga kvarða við lérept, vaðmál, i. 497, 498.VI. with, by, denoting means; tendra eld við fjallrapa, to light fire with, i. 7; við þessar fortölur, 204; kom svá við umtölur góðra manna, 267; við áskoran þína, 258; mýkjask við e-t, v. 239; húð skorpnuð við eld, 208.VII. with verbs; lifa við skömm, meizlur, harm, lifa við slíka harma, to live with or in shame, sorrow, 92, ii. 107, 604, 332; leika við e-n, 2; kaupa við e-n, ; binda við e-t, to bind, fasten to; sætta, rægja, friða e-n við e-n, 226, ii. 99; tala, … við e-n, to speak, deal … with, 2, 197, 22 (see I); hefja upp bónorð við e-n, 38; leita eptir við e-n, leita ráða við e-n, eiga hlut at við e-n, 75, 101, 213, 174; fæða, lifa, fæðask, ala, búa, bjargast, við e-t, to feed, live, subsist … on, i. 46, i. 226, v. 219, 236, passim; vera við e-t, to be present at, and to enjoy, 87, (); nema lyfsteinn sé við riðinn, 250; hann brá upp við fætinum ( við lagit), 264; binda við e-t, to bind to, ix. 358; at þeim heimilum ok í örskotshelgi við ( þau) á alla vega, () i. 88; þar við, hér við, at engi mundi þar þora við at etja, 89.
2. hagr við e-t, skilful at; kunna vel við e-t, id.; skjarr við skot, ; temja, venja, … við e-t; drekka við sleitur (see sleita); kveða við raust, iii. 317, 554; syngja vid tón, iii. 210; búa sik við skart, skikkja búin við gull, x. 199; skyrta saumuð við gull, embroidered with, ii. 529; glóa við gull, to glow or gleam with gold,
VIII. elliptical or ad- verbial usages; bregða við, to start; hann þagði við, remained silent, 2; verða bilt, felmt við, Ísl. ii. 274, 105; fá við þrjú skip, to add three ships, xi. 73; jók nú miklu við, it waxed much, 54; kveða við, gella við, to scream, yell; þurfa við, to need, 74; njóta e-s við, to enjoy, 85; komask við, to be touched; leita við, to try; bera við, to happen (see bera); koma við, to touch; standa, bíða við, to stop a bit; nema við, to hinder, cause a hindrance; kunna við, to like; koma e-u við, to bring a thing about, 101; ef ek viðr um kæmumk, if I could manage it, ; bjarga e-u við, hjálpa við, to help, put right; reisa við, rétta við, to raise up again, put right; kannask við, to recognise; vera við staddr, to be present, = við e-t staddr.IX. in phrases, talask við, eigask við, fásk við, , to speak … to one another, where the object is suffixed to the preceding verb.X. with an adverb or particle, of direction; upp á við, niðr á við, upwards, downwards; vestr á við, ii. 244; móts við, towards; á við, equivalent to (það er á við tvær merkr); austan við, vestan við, sunnan við, fram við, inn við, , followed by an accusative.
Skammstafanir og tilvitnanir
  • f.kvenkyn (e. feminine)
  • gen.eignarfall (e. genitive)
  • sing.eintala (e. singular)
  • pl.fleirtala (e. plural)
  • Dan.Danish.
  • Engl.English.
  • q. v.quod vide.
  • v. l.varia lectio.
  • pron.fornafn (e. pronoun)
  • pers.person.
  • mod.modern.
  • plur.fleirtala (e. plural)
  • prep.forsetning (e. preposition)
  • ellipt.elliptical, elliptically.
  • Icel.Iceland, Icelander, Icelanders, Icelandic.
  • MSS.manuscript, manuscripts.
  • freq.frequent, frequently.
  • Goth.Gothic.
  • A. S.Anglo-Saxon.
  • cp.compare.
  • Scot.Scottish.
  • O. H. G.Old High German.
  • Germ.German.
  • Swed.Swedish.
  • etc.et cetera.
  • Lat.Latin.
  • spec.specially.
  • Gr.Greek.
  • viz.namely.
  • i. e.id est.
  • dat.þágufall (e. dative)
  • metaph.metaphorical, metaphorically.
  • pref.preface.
  • recipr.reciprocally.
  • Fms.Fornmanna sögur. (E. I.)
  • Fas.Fornaldar sögur. (C. II.)
  • Jb.Jóns-bók. (B. III.)
  • K. Þ. K.Kristinn-réttr Þorláks ok Ketils = Kristinna-laga-þáttr. (B. I.)
  • Hkr.Heimskringla. (E. I.)
  • Grág.Grágás. (B. I.)
  • Nj.Njála. (D. II.)
  • Symb.Symbolae. (H. IV.)
  • Valla L.Valla Ljóts saga. (D. II.)
  • Eg.Egils saga. (D. II.)
  • EddaEdda. (C. I.)
  • Boll.Bolla-þáttr. (D. V.)
  • Finnb.Finnboga saga. (D. V.)
  • Korm.Kormaks saga. (D. II.)
  • Am.Atla-mál. (A. II.)
  • Str.Strengleikar. (G. II.)
  • Rd.Reykdæla saga. (D. II.)
  • Ld.Laxdæla saga. (D. II.)
  • Landn.Landnáma. (D. I.)
  • Th.Theophilus. (F. III.)
  • Hm.Hává-mál. (A. I.)
  • Lv.Ljósvetninga saga. (D. II.)
  • Sturl.Sturlunga saga. (D. I.)
  • Greg.Gregory. (F. II.)
  • Bs.Biskupa sögur. (D. III.)
  • Gísl.Gísla saga. (D. II.)
  • Fs.Forn-sögur. (D. II.)
  • Fbr.Fóstbræðra saga. (D. II.)
  • Ó. H.Ólafs saga Helga. (E. I.)
  • Rb.Rímbegla. (H. III.)
  • Fb.Flateyjar-bók (E. I.)
  • Glúm.Víga-Glúms saga. (D. II.)
  • Bárð.Bárðar saga. (D. V.)
  • Vígl.Víglundar saga. (D. V.)
  • Krók.Króka Refs saga. (D. V.)
  • Kb.Konungs-bók. (B. I, C. I, etc.)
  • Eb.Eyrbyggja saga. (D. II.)
  • N. G. L.Norges Gamle Love. (B. II.)
  • Grett.Grettis saga. (D. II.)
  • Vm.Vilkins-máldagi. (J. I.)
  • Þórð.Þórðar saga hreðu. (D. V.)
  • Íb.Íslendinga-bók. (D. I.)
  • Hrafn.Hrafnkels saga. (D. II.)
  • Lækn.Lækninga-bók. (H. V.)
  • B. K.Björgynjar Kálfskinn. (J. II.)
  • Bjarn.Bjarnar saga. (D. II.)
  • Hom.Homiliu-bók. (F. II.)
  • Ls.Loka-senna. (A. I.)
  • Lex. Poët.Lexicon Poëticum by Sveinbjörn Egilsson, 1860.
  • Hbl.Harbarðs-ljóð. (A. I.)